Tuesday, July 17, 2018

तोच सापळा, तीच तडफ़ड

कम्युनिस्ट नेता सीताराम येचुरी सिर पर रखकर निकले कलश, तस्वीर वायरल

राहुल गांधी यांनी स्वपक्षीय अल्पसंख्य विभागाच्या बैठकीत कॉग्रेस हा मुस्लिमांचा पक्ष असल्याचे वादग्रस्त विधान केले. तशा बातम्या आल्या आणि त्याचा इन्कार आधी कॉग्रेसच्या नेत्या प्रवक्त्यांनी केला होता. तिकडे केरळात शशी थरूर यांनी भाजपा पुन्हा जिंकल्यास भारताचा हिंदू पाकिस्तान होण्याचा इशारा देऊन टाकला. अशी भाष्ये अर्थातच मुस्लिम मतांना भयभीत करून आपल्या झोळीत ओढण्यासाठी असतात. पण हे कॉग्रेसने वा अन्य पुरोगामी पक्षाने बोलून दाखवण्याची कोणती गरज आहे, तेच समजत नाही. कॉग्रेससह पुरोगामी पक्ष मुस्लिमधार्जिणे आहेत, असा प्रचार भाजपा व हिंदूत्ववादी सातत्याने करीत असतात आणि त्याचाच लाभ उठवित मागल्या लोकसभा निवडणूकीत नरेंद्र मोदींनी भाजपाला प्रचंड यश मिळवून दिलेले आहे. त्यानंतरच्या विवेचनात कॉग्रेसचे ज्येष्ठ नेते माजी संरक्षणमंत्री ए. के अन्थोनी यांनी त्यासंबंधी अहवालही दिलेला आहे. सलग त्याचा इतका प्रचार झाला, की मुस्लिमबहूल भागातील हिंदूमतांचे धृवीकरण होत राहिले आणि त्याचा राजकीय लाभ भाजपाला मिळालेला आहे. किंबहूना तोच डाग पुसून काढण्यासाठी गुजरातमध्ये राहुल गांधींना एकामागून एक डझनभर मंदिरांना भेटी द्याव्या लागल्या, अभिषेक करावे लागले. पण इतके होऊनही गाडे पुन्हा त्याच रुळावर येत चालले आहे. नसते, तर शशी थरूर वा राहुलनी असली मुक्ताफ़ळे उधळली नसती. या घटनेचा पुसटसा संदर्भ मिळाल्यावर मोदींनी चतुराईने त्याचा वापर आपल्या एका प्रचारी भाषणात करून घेतला. त्यांनी राहुलच्या वक्तव्याला विरोध केला नाही, तर त्यात आणखी मीठमिरची घालून अन्वयार्थ स्पष्ट केला. तिहेरी तलाकला विरोध करणारा कॉग्रेस पक्ष मुस्लिमांचाच नाही, तर त्यातल्या फ़क्त मुस्लिम पुरूषांचाच पक्ष आहे. म्हणून कॉग्रेस मुस्लिम महिलांना न्याय देणार्‍या तलाकबंदी विधेयकाच्या विरुद्ध असल्याची मल्लीनाथी मोदींनी केली.

एकप्रकारे कारण नसताना राहुलनी हे कोलित भाजपा व मोदींच्या हाती दिले. आपल्या हिंदूत्वाचा स्पष्ट व नेमका उल्लेख मोदी कटाक्षाने टाळत असतात. कॉग्रेस वा अन्य पुरोगामी पक्षांना हिंदूविरोधक ठरवण्याची चलाखी मोदींनी सातत्याने केलेली आहे. त्याला हातभार लावणारी विधाने म्हणूनच विरोधकांकडून होता कामा नयेत. हाच २०१४ सालातल्या निकालांचा खरा धडा आहे. साठ वर्षात मुस्लिम मतांशिवाय कोणी देशाचे सरकार बनवू शकत नाही, की बहूमत संपादन करू शकत नाही, असा भ्रम राजकारणात जोपासला गेलेला होता. त्याला मोदींनी प्रत्यक्ष विजय संपादन करून धक्का दिलेला आहे. म्हणूनच त्यानंतरच्या राजकारणात तुम्ही कुठल्या धर्माचे समर्थक आहात, त्यापेक्षा तुम्ही हिंदू विरोधक नाहीत, हे दाखवण्याची व पटवण्याची गरज आहे. पण तेवढाच बोध घ्यायला कोणी पुरोगामी तयार नाही. त्यातून मग असल्या मुर्खपणाला प्रोत्साहन मिळत असते. मुस्लिम धर्ममार्तंडांचे लांगुलचालन करणार्‍यांना मागल्या प्रत्येक निवडणूकीत सपाटून मार खावा लागलेला आहे. त्यामुळे देश वा इथली बहुसंख्य जनता हिंदूत्ववादी झाली, असा अजिबात होत नाही. पण उठसूट हिंदूंना आरोपीच्या पिंजर्‍यात उभे करण्याच्या राजकीय बदमाशीला लोक कंटाळले आहेत. त्यातूनच मग आपण हिंदू असल्याची साक्ष त्यांना अधिकाधिक द्यावी लागत आहे. दुसरीकडे उघडपणे आपण हिंदू समर्थक असल्याचे चित्र भाजपावाले निर्माण करत असतात. हिंदू हक्काची भाषा बोलत असतात. तर त्यांच्यावर तोच आरोप करुन गदारोळ माजवण्यातून पुरोगामी आपल्याकडे येऊ शकणार्‍या तटस्थ हिंदूंनाही भाजपाकडे पिटाळत असतात. ताजी वक्तव्ये त्याचाच दाखला आहे. मात्र आपली मते घटत चालल्याचेही भान हळुहळू येते आहे. तसे नसते, तर डाव्यांना हिंदू धर्माच्या अनेक कर्मकांडाकडे कशाला वळावे लागले असते?

दोन महिन्यापुर्वी ममता बानर्जी यांच्या तृणमूल कॉग्रेसच्या काही नेत्यांनी दक्षिण बंगालच्या काही जिल्ह्यात ब्राह्मण संमेलने भरवून त्यांना महाभारत गीतेच्या प्रतींचे वाटप केलेले होते. आधी दोन वर्षे ममता शक्य तिथे हिंदूंना दुखावणारे निर्णय घेत राहिल्या. बंगाल्यांना अतिशय प्रिय असलेल्या दुर्गापूजा उत्सवाला डाव्यांनी कधी प्रतिबंध निर्बंध लावलेले नव्हते. पण ममतांनी मात्र दुर्गा प्रतिमांच्या विसर्जन सोहळ्याला प्रतिबंध घालून रोष ओढवून घेतला. त्यांच्या तशा पक्षपातावर हायकोर्टानेही ताशेरे झाडलेले होते. इतका उघड हिंदूविरोध करून आपण भाजपाला लोकप्रिय करत असल्याची अक्कल कशाला येत नाही? संघ वा भाजपाला रोखणे ही एक गोष्ट झाली. ते राजकारणही समजू शकते. पण ज्यात बहुसंख्य हिंदू आनंदाने सहभागी व्हायला उत्सुक असतात, त्यात बिब्बा घालून ममतांना काय मिळवता येत असेल? भाजपाचे नाक कापणे ठिक आहे. पण त्यामुळे हिंदू लोकसंख्या विचलीत होऊन निवडणूका जिंकायच्या कशा? तेच त्रिपुरात डाव्यांचे झाले. त्यातून एक अशी विचित्र स्थिती निर्माण झालेली आहे, की या पुरोगामी पक्षांकडून आता मुस्लिम वा बिगरहिंदू धार्मिक नेते भलतीच अपेक्षा बाळगू लागले आहेत. पुरोगामी असल्याचा दाखला म्हणजे हिंदूविरोधी वागणे, अशी अपेक्षा आता झालेली आहे. हिंदूंच्या भावना दुखावणार नसाल, तर अन्य धर्माचे नेते पुरोगाम्यांना सेक्युलर मानायला तयार नाहीत. हा सापळा पुरोगाम्यांनी व कॉग्रेसने स्वत:साठी स्वत:च रचलेला आहे. त्यामुळे त्यात त्यांची तशीच तडफ़ड होत असते. २०१४ च्या निवडणूकीपुर्वी अमित शहा उत्तरप्रदेशचे पक्षप्रभारी म्हणून तिकडे गेले. सर्वप्रथम त्यांनी अयोध्येत जाऊन रामलल्लाचे दर्शन घेतले. तिथून मग त्यांच्यासह मोदींवर मंदिराचा अजेंडा घेऊन लढत असल्याचे आरोप सुरू झाले. त्यांना मंदिराचा विषयही बोलावा लागला नाही. कारण तो प्रचार पुरोगाम्यांनी फ़ुकटात करून दिला होता.

मागल्या पाच वर्षात मोदींची भाषणे बारकाईने ज्यांनी ऐकली असतील, त्यांना एक गोष्ट लक्षात येईल. मोदी चुकूनही हिंदूत्वाचा विषय काढत नाहीत. विकास व योजना असलीच त्यांची भाषा असते. सर्व समाजांना सोबत घेऊन जाण्याची भाषा मोदी वापरतात. पण ते हिंदूत्ववादी आहेत आणि हिंदूचे पक्षपाती म्हणून इतर धर्मियांच्या विरोधात असल्याचा आयता प्रचार विरोधकांनीच केलेला आहे. जितके मोदींच्या हिंदूत्वाचे भयंकर चित्र पुरोगाम्यांनी रंगवलेले आहे, तितका भयानक अनुभव बिगरहिंदू समाजाला आलेला नाही. म्हणूनच मुस्लिम ख्रिश्चन समाजातही पुरोगाम्यांविषयी शंका निर्माण झालेल्या आहेत आणि पाच वर्षापुर्वी असलेली मुस्लिम व्होटबॅन्कही आता खिळखिळी होऊन गेलेली आहे. त्यातून शियापंथीय व तलाकपिडीत मुस्लिम महिलाही अलिप्त होत चालल्या आहेत. तर त्या मुस्लिमांना चुचकारणे व हिंदूंच्या मनातला संशय संपवणे, ही पुरोगाम्यांची प्राथमिकता असली पाहिजे. पण हे लोक अजून २०१४ पुर्वीच्या सापळ्यातूनच बाहेर पडायला तयार नाहीत. अन्यथा राहुल गांधींनी कॉग्रेस मुस्लिमांचाच पक्ष असल्याचे ठणकावून कशाला सांगितले असते? आता तर डावेही केरळात रामायणाचे पारायण करायला निघालेले आहेत. खरेतर याची काहीही गरज नाही. आपण हिंदूंचे शत्रू नाही, इतके जनमानस बनवले तरी पुरोगाम्यांसाठी खुप लाभाचे ठरेल. त्यांना मुस्लिमांच्या मतांसाठी अगतिक होण्याची अजिबात गरज नाही. कारण कुठल्याही कारणाने मुस्लिमांची भरघोस मते भाजपाला मिळू शकत नाहीत. त्यांना कुठल्या ना कुठल्या पुरोगामी पक्षाच्याच वळचणीला यावे लागते. पुरोगामी गमावत आहेत, ती हिंदू मते आहेत आणि राहुल गांधी व शशी थरूर यांच्या वक्तव्याने त्याला अधिक गती येत असते. राष्ट्रीय राजकारणात आल्यापासून पुरोगाम्यांच्या मूळ मुस्लिमधार्जिण्या भूमिकेलाच मोदींनी सापळा बनवून टाकलेले आहे. तो सापळा तोडायचीही या अतिशहाण्यांना भिती वाटते. ते त्यातच गुरफ़टत चालले आहेत.

Monday, July 16, 2018

विषाची परिक्षा

Image result for HDK cried

पुराणकथा किंवा मनूवाद म्हणून टिंगल उडवणे खुप सोपे असते. पण अशा अनेक पुरणकथांचा आशय पचवणे खुप अवघड असते. कारण त्या पुराणकथा आज कालबाह्य झालेल्या आहेत. त्यात काळाचा संदर्भ तुटलेला आहे. पण कुठल्याही कथेत एक बोध असतो, तो आशय मात्र त्रिकालाबाधित असतो. त्याला पचवणे अतिशय अवघड काम असते. कधीकाळी देवदानवांनी समुद्रमंथन केल्याची एक पुराणकथा आहे. त्यातून म्हणे अनेक रत्ने सागराच्या पोटातून बाहेर काढण्यात आली. मग त्याच्या वाटपावरूनही देवदानवात रणकंदन माजलेले होते. त्यात अमृत होते तसेच हलाहल नावाचे भयंकर विषही होते. अमृतासाठी प्रत्येकजण पुढे सरसावला होता. पण त्या हलाहलाचे काय करावे, याचे उत्तर मिळत नव्हते. कारण विषप्राशन कोणालाही नकोच असते. पण तेच पचवण्याची क्षमता खरी कसोटी असते आणि तीच महा-देव असल्याची साक्ष देत असते. कुणालाही वरदान देण्याची कुवत असलेला भोळा शंकर इतकी सिद्धी कुठून प्राप्त करू शकला होता, त्याचे उत्तर त्या विषप्राशनात आहे. हलाहल पचवण्याची वेळ आली, तेव्हा तोच पुढे आला होता आणि ते कटू सत्य त्याला पचवता आले, म्हणून त्याच्यापाशी इतकी मोठी सिद्धी आलेली होती. त्यासाठीचे धाडस नसलेल्या अनेकांना तशीच सिद्धी हवी असते, पण त्यांना हलाहलासारखे विष मात्र नको असते. सध्या कर्नाटकचे मुख्यमंत्री कुमारस्वामी त्याच अनुभवातून जात आहेत. अवघे दोन महिने झाले नाहीत, तर त्यांना मुख्यमंत्रीपद हे जीवेघेणे जहर असल्याचा शोध लागला आहे. शपथ घेताना वा पदभार स्विकारताना ते अमृत वाटले होते. आता त्यांना ते हलाहल पचवताना नाकी नऊ आलेले आहेत आणि ते दु:ख पक्षाच्या एका मोठ्या समारंभात बोलून दाखवताना, कुमारस्वामी यांचे डोळे पाणावले. राहुल गांधींचे दु:ख त्यांना आता कळले असावे.

दोन महिन्यापुर्वी जेव्हा विधानसभेचे निकाल लागलेले होते, तेव्हा कुमरस्वामी यांचा जनता दल सेक्युलर पक्ष तिसर्‍या क्रमांकावर फ़ेकला गेला होता आणि कॉग्रेसने सत्ता व बहूमत गमावलेले होते. भाजपाने सर्वात मोठा पक्ष म्हणून झेप घेतली तरी बहूमत थोडक्यात हुकलेले होते. तर त्यालाच सत्तेपासून वंचित ठेवण्यासाठी दुसर्‍या क्रमांकाच्या कॉग्रेसने थेट कुमारस्वामींना मुख्यमंत्रीपद देऊ केले आणि खुप मोठा तमाशा होऊन अखेरीस त्यांनी सत्तापद स्विकारलेले होते. मग दिल्लीला जाऊन त्यांनी राहुल गांधी हे पुण्यात्मा असल्याची ग्वाही दिली होती. त्यातले राहुलचे नेमके पुण्य कोणते, याचा खुलासा त्यांनी केलेला नव्हता. तो असा, की २०१४ च्या आरंभी त्याच राहुल गांधींनी सत्ता म्हणजे विष असल्याचा हवाला दिलेला होता. सत्ता ही जहरी असते म्हणून त्यापासून दुर रहावे, अशी शिकवण आपल्याला मातोश्रीने बालपणापासून दिली असल्याचे राहुलनी जयपूरच्या पक्ष अधिवेशनात सांगितले होते. पण इतका मोठा व बहूमोलाचा उपदेश कुमारस्वामींच्या पिताश्रींनी कधी केलेला नसावा. खरेतर पिताश्री देवेगौडा यांनी ते विष दोन दशकापुर्वी प्राशन केले होते आणि अवघ्या दहा महिन्यात त्याचा प्रभाव पडून ते पंतप्रधान म्हणून मुर्छित पडलेले होते. तरीही कधी त्यांनी आपल्या पुत्राला सत्ता हे जहर असल्याचा उपदेश केला नाही. म्हणून असेल कुमारस्वामी आयुष्यभर सत्तेच्या मागे हावर्‍यासारखे पळत राहिलेले आहेत. किंबहूना त्यांनी मिळेल तिथून असे विष संपादन करीत मुख्यमंत्रीपदाचा हव्यास कधी सोडला नाही. आज त्यांच्या डोळ्यात अश्रू पाठीराख्यांनी बघितले आणि अनेकजण खुपच हळहळले आहेत. पण बारातेरा वर्षापुर्वी असेच अश्रू पिताश्रींनी ढाळले, तेव्हा त्याकडे काणाडोळा करून कुमारस्वामींनी मुख्यमंत्रीपदाची पहिली शपथ घेतलेली होती. आज इतरांना त्याचे स्मरण नसेल तरी गौडा पितापुत्रांना त्याचे स्मरण असायला हरकत नसावी.

तेव्हा अशीच स्थिती कर्नाटकात आलेली होती आणि बहूमत गमावलेल्या कॉग्रेसची सत्ता टिकवण्यासाठी देवेगौडांनी पाठींबा दिलेला होता. मुख्यमंत्री कॉग्रेसचा तर जनता दल सेक्युलरचा उपमुख्यमंत्री असा सौदा झालेला होता. सिद्धरामय्या त्यावर खुश होते. तर सत्तेचे विष प्राशन करायला उतावळे झालेल्या कुमारस्वामींनी मुख्यमंत्रीपद मिळावे म्हणून त्या आघाडीला सुरूंग लावला होता. भाजपाशी सौदा करून दोन दोन वर्षासाठी सत्तेचे वाटप केलेले होते. आपल्या पुत्राच्या अशा दगाबाजीने गौडा व्यथित झाले होते आणि त्यांनी अश्रू ढाळले होते. पण त्यांच्या अश्रूंनी एकाही आमदाराला पाझर फ़ुटला नाही, की कोणी पिताश्रींचे डोळे पुसायला रुमाल घेऊनही आला नव्हता. सगळा पक्ष व आमदार सत्तेचे विष प्यायला धावलेले होते. एकटे सिद्धरामय्या मागे थांबले आणि पुढे त्यांनी पक्षालाच रामराम ठोकून कॉग्रेसचा आश्रय घेतला होता. मग पुढल्या राजकारणात गौडा पितापुत्र मागे फ़ेकले गेले आणि त्यांच्या नाकावर टिच्चून सिद्धरामय्या मागली पाच वर्षे कर्नाटकचे मुख्यमंत्री म्हणून सत्ता भोगत राहिले. त्यांनी आपल्या परीने गौडांचा प्रभाव संपवण्याचा प्रयत्न केला आणि दोघेही आपसात लढताना दुबळे होऊन गेले. त्याच्याच परिणामी भाजपाला त्या राज्यामध्ये पुन्हा पहिल्या क्रमांकाची मजल मारता आली. मुळात त्या दोन्ही पक्षांसाठी तोच तर विषाचा पेला होता. तो पिण्याचे व पचवण्याचे धाडस दोघांपाशीही नव्हते. म्हणूनच मग युक्तीवादाच्या कसरती करून पुरोगामी सेक्युलर मतांची बेरीज दाखवत, पुन्हा सत्तेचे काल्पनिक विष पिण्याची वेळ आलेली आहे. गौडा असोत की त्यांचे सुपुत्र असो, त्यांना सत्ता हे विष वाटत नाही. त्यांना तेच राजकारणातले अमृत वाटते आणि सतत तेच प्राशन करून ते राजकीय आत्महत्या करीत राहिलेले आहेत. म्हणूनच त्यांनी डोळे ओले करणे वा अश्रू पुसण्याचे कितीही नाटक केले, म्हणून कोणाच्या काळजाला पाझर फ़ुटत नाही.

विरोधी एकजुटीचे नाटक रंगवणे सोपे आहे आणि अशी आघाडी चालवून दाखवणे अशक्य गोष्ट आहे. जे चालले आहे ते ठिक नाही अशा शब्दात कुमारस्वामी डोळ्य़ाला रुमाल लावतात, तेव्हा ते कशाबद्दल बोलतात? काय चालले आहे आणि ते का योग्य नाही? कर्नाटकात तर त्यांचेच सरकार चालले आहे आणि ते चांगले नसल्याची ग्वाही खुद्द मुख्यंमंत्रीच देत आहेत. यासारखा दुसरा कुठला विरोधाभास असू शकत नाही. त्यांच्याच शपथविधीला मंचावर जमलेल्या लोकांनी हातात हात गुंफ़ून उंचावले होते. तेव्हा आधुनिक युगातील देवलोक असलेल्या बहुतांश उपग्रहवाहिन्यांच्या देवादिकांनी अवकाशातून स्तुतीसुमनांचा वर्षाव केलेला होता. आज त्या फ़ुलांचे अश्रू झालेले आहेत. तेच कुमारस्वामींच्या डोळ्यातून ओघळत आहेत. दोन महिन्यापुर्वी आपण जे विरोधी ऐक्याचे वा भाजपाविरोधी एकजुटीचे नाटक रंगवले, त्यात अजिबात तथ्य नसल्याची ग्वाही हा मुख्यमंत्री देतो आहे. आपण सध्या आघाडी नावाचे विष पचवत असल्याचे मनपुर्वक सांगतो आहे. पण त्याचा अर्थ राज्यसत्ता हे विष नसून आघाडी वा कॉग्रेसचा पाठींबा म्हणजे कॉग्रेसचे विष असल्याची ग्वाही देतो आहे. नेहमीच्या राजकीय भाषेत त्याला टांगलेली तलवार म्हणतात. कधी ती निसटेल आणि आपल्याच मानेवर पडून कपाळमोक्ष होईल, याची अनिश्चीतता डोळ्यात अश्रू आणणारी आहे. म्हणून तर सत्ता संपादनानंतर पक्षाचा पहिलाच समारंभ असूनही मुख्यमंत्र्यानेच कुठलाही सत्कार घेण्यास नकार दिला. उलट अश्रू ढाळून दुखवटा साजरा केला. लोकसभेच्या मतदानाला अवघे नऊ महिने शिल्लक असतानाची ही स्थिती आहे. दोन महिन्यात विरोधी एकजुटीच्या अमृताचे विष होऊन गेलेले आहे. उपग्रह वाहिन्यांवरून पुष्पवृष्टी करणारे बुद्धीमान पुरोगामी देवादिक कुठल्या कुठे बेपत्ता झालेले आहेत. पुण्यात्मा राहूलही मदतीला धावलेले नाहीत.

एक गोष्ट साफ़ होती. कुमारस्वामींमुळे कर्नाटकात सिद्धरामय्यांचे उपमुख्यमंत्रीपद गेले, तेव्हापासून त्यांच्यात हाडवैर सुरू झालेले होते. यावेळी तर सिद्धरामय्या यांच्यामुळे कॉग्रेसला इतक्या जागा मिळालेल्या असून, त्याच मेहनतीवर आपल्या सर्वात मोठ्या दुष्मनाला मुख्यमंत्रीपद भूषवण्याचे सुख तो पदभ्रष्ट नेता देईल, यावर फ़क्त मुर्ख लोक विश्वास ठेवू शकतात. आपल्याकडे शहाण्यांना असल्या गोष्टी सत्य वाटतात. म्हणूनच अशा आघाडीचे गुणगान करण्याची दोन महिन्यापुर्वी स्पर्धा झालेली होती. कौतुक करणार्‍याचे काही जात नसते. टाकीचे घाव देव होणार्‍या दगडाला सोसावे लागत असतात. कुमारस्वामींची तीच दुर्दशा झालेली आहे. पुण्यात्मा राहुल गांधींनी त्याना गाभार्‍यात बसवलेले आहे. पण पुजारी आजही सिद्धरामय्याच आहेत आणि पदोपदी ते देवमुर्ती झालेल्या कुमारस्वामींची पूजा करताना नाकातोंडात पाणी जाईल, असा अभिषेक करीत असतात. जगाला ती पूजाअर्चा भासत असते. पण व्यवहारात तोंड दाबून बुक्क्याचा मार म्हणतात, त्यातला प्रकार असतो. सासरी नवविवाहितेला जे सोसावे लागते, त्याची वेदना तिलाच कळत असते आणि माहेरसह सासरचे लोक तिला ‘इज्जतीचा सवाल’ म्हणून सर्वकाही निमूट सोसायचे सल्ले देत असतात. कुमारस्वामींची अवस्था तशी झालेली आहे. त्यांच्या सहनशीलतेवर देशातील पुरोगामी सेक्युलर एकजुटीची इज्जत अवलंबून आहे. आगामी लोकसभा मतदान होईपर्यंत कुमारस्वामींना हा सासुरवास सोसण्याला पर्याय नाही. तसे झाले नाही तर संसदीय निवडणूकीत सर्वपक्षीय आघाडी होऊनही फ़ायद्याचे नाही, हे अठरापगड पक्ष कधी एकत्र नांदू शकत नसल्याची ग्वाही त्यातून दिली जाईल आणि त्याचा मोठा लाभ भाजपा वा मोदींना मिळू शकेल. याचा विचार कुमारस्वामींनी शपथ घेण्यापुर्वीच करायला हवा होता. पण तेव्हा आघाडी व कॉग्रेसचा पाठींबा अमृत वाटले होते ना?

दलित पॅन्थरचा कालखंड

namdeo dhasal के लिए इमेज परिणाम

ज. वि. पवारच्या पंच्याहत्तरी निमीत्ताने काल जुन्या आठवणींना उजाळा देताना अनेक गोष्टी आठवल्या. प्रामुख्याने मध्यंतरीच्या काळात आंबेडकरी चळवळीतील जे काही बदल वा उलथापालथी चालू आहेत, तेव्हा अशा गोष्टी आठवतच होत्या. भीमा कोरेगावच्या आधी पुण्यात एक परिषद भरवली होती आणि तिथे बाबासाहेबांचे नाव पुढे करून अनेक गोष्टी सांगितल्या गेल्या/ मग ही चळवळ माओवादी वा नक्षली लोक काबीज करायला निघाल्याचाही आरोप झाला होता. तसे त्यात नवे काहीच नाही. बाबासाहेबांच्या मागे पोरक्या झालेल्या त्यांच्या अनुयायांना व पाठीराख्यांना आवश्यक तितके समर्थ नेतृत्व मिळू शकले नाही आणि त्यातले अनेकजण आमिषाला बळी पडत गेले होते. तो इतिहास साठ वर्षे जुना आहे. त्याचा साग्रसंगीत समाचार जविने आपल्या ‘आंबेडकरोत्तरी आंबेडकरी चळवळ’ या ग्रंथमालेत घेतलेला आहे. तेव्हा शेड्युल कास्ट फ़ेडरेशन हा देशातला एक मोठा समर्थ राजकीय प्रवाह होता आणि तिसर्‍या लोकसभेत त्याचे दोन अकडी सदस्यही निवडून आलेले होते. त्यांनाच पुढल्या काळात रिपब्लिकन पक्षाचे म्हणूनही ओळखले गेले. राजकीय जागरुकता आजच्या इतकी प्रभावी नसतानाचे त्या चळवळीचे स्वरूप अनेक राजकीय पक्षांना भयभीत करून सोडणारे होते आणि म्हणूनच या चळवळीचे लचके तोडण्याचे प्रयास तेव्हाच सुरू झालेले होते. त्याची प्रसंग व तारीखवार नोंद जविने केलेली आहे. पण काल मला आठवलेला प्रसंग म्हणजे दलित पॅन्थरला झालेली दुफ़ळीची बाधा. ऐनभरात ही दलित तरूणांची संघटना असताना डाव्यांच्या एका मोर्चात सहभागी झालेल्या नामदेव ढसाळने आपण हाडाचे कम्युनिस्ट असल्याचे वक्तव्य केले आणि पॅन्थरला घरघर लागलेली होती. त्या एका वाक्याने या संघटनेच्या नेत्यांमध्ये वाद माजवला व त्याचा परिपाक झुंजार संघटनेच्या दुफ़ळीत झाला होता.

आज प्रकाश आंबेडकर नक्षली वा माओवादी विचारांचे समर्थन करताना हिरीरीने त्याच्याशी आंबेडकरी चळवळीची नाळ जोडू बघत असतात आणि इतरही अनेक डाव्या चळवळीचे विचारक अभ्यासक त्याचे धागेदोरे शोधत असतात. पॅन्थरच्या त्या काळात विविध युवक संघटनांची एक संघर्ष समिती होती आणि त्यात नव्या पॅन्थरची भर पडलेली होती. त्या समितीत अनेक संघटनांचे प्रतिनिधी होते. त्यांची बैठक दादरच्या डी. एल. वैद्य रोडवर समाजवादी पक्षीय भाडेकरू संघटनेच्या ‘हृदगत’ या कार्यालयात व्हायची. अशाच एका बैठकीला नामदेवच्या आग्रहाने गवळे-मोरे अशा दोघा दलित तरूणांचा छोटेखानी सत्कार आम्ही केलेला होता. मराठवाड्यात कुठल्याशा गावात दलितांचे डोळे फ़ोडण्याची हिडीस अमानुष घटना घडलेली होती. त्यावर विधानसभेत आवाज उठवला जावा, म्हणून या दोन तरूणांनी धुमाकुळ घातला होता. माटुंगा लेबर कॅम्पातील या दोघांनी विधानसभेच्या प्रेक्षक गॅलरीतून पत्रके विधानसभा गृहात टाकली होती आणि म्हणून हक्कभंगाचा प्रस्ताव आणुन दोघांनाही शिक्षा ठोठावण्यात आलेली होती. पण हे तरूण पॅन्थरचे नव्हते, तर रिपब्लिकन पक्षाचेच कार्यकर्ते असावेत. तर त्यांच्या त्या छोट्या सत्कारासाठी दोघेही निळ्या टोप्या घालून आलेले होते आणि त्यावेळच्या भाषणात नामदेव वारंवार त्या दोघांचा उल्लेख ‘कॉम्रेड’ गवळे-मोरे असा करीत असल्याने ते कमालीचे अस्वस्थ झालेले होते. आज जितक्या सहजपणे अनेक आंबेडकरी विचारक कम्युनिस्ट चळवळीशी बाबासाहेबांच्या विचारांसी नाळ जोडतात, ती किती फ़सवी आहे, त्याचा तो नमूना होता. मग पुढे नामदेवच्या त्या वादग्रस्त वक्तव्याने पॅन्थरला भगदाड पडले होते. ‘हाडाचा कम्युनिस्ट’ अशी भाषा केल्यावर नामदेव माघार घ्यायला राजी नव्हता आणि राजा ढाले व अन्य पॅन्थर नेत्यांनी तो विषय कळीचा बनवला होता. त्यातून मग जाहिरनामा की नामा-जाहीर असाही विवाद रंगला होता.

पॅन्थरच्या आरंभीच्या काळात एक निवेदनवजा छोटी भूमिका पुस्तिका प्रसिद्ध करण्यात आलेली होती. पॅन्थरचा जाहिरनामा असे त्याचे स्वरूप होते आणि त्यात ढोबळ मानाने राजकीय सामाजिक भूमिका त्यात होती. जो जो गरीब तो तो दलित, असे त्याचे ढोबळ स्वरूप होते. पण नामदेवने हाडाचा कम्युनिस्ट असे शब्द वापरले आणि पराचा कावळा होऊन गेला. अर्थात त्याचा लाभ उठवण्यासाठी कॉग्रेस एका बाजूला व कम्युनिस्ट दुसर्‍या बाजूला, अशा दोन्हीकडून पॅन्थरचे लचके तोडण्याचे प्रयास झाले. आधीही रिपब्लिकन पक्षाच्या नेत्यांना वेगवेगळ्या माध्यमातून वा सत्तेची पदे व आमिष दाखवून मुळची रिपब्लिकन चळवळ खिळखिळी करून टाकण्यात आलेली होती. त्या मरगळीतून जो आंबेडकरी विचारांचा नवा धुमारा फ़ुटला, तो पॅन्थर होता, तर अवघ्या दिडदोन वर्षात त्यालाही तेच दुहीचे ग्रहण लागले आणि दुफ़ळीच्या त्या आगीत तेल ओतण्याचे काम प्रस्थापित राजकीय पक्षांनी केलेले होते. हा वाद इतक्या टोकाला गेला, की नामदेवच्या समर्थकांनी राजा ढाले व अन्य पॅथर नेत्यांना हाकलण्याची घोषणा केली. तर त्या गटाने नामदेवला बाजूला करून टाकले. अजून बाळसेही न धरलेल्ल्या एका धगधगत्या संघटना व चळवळीचे असे तुकडे होऊन गेले. पण ते कशामुळे झाले? तर बाबासाहेबांचा विचार कम्युनिस्ट भूमिका वा विचारांचा समर्थक नाही, म्हणून झालेले होते. राजा ढाले हा त्यातला सर्वाधिक अभ्यासक होता आणि त्याच्या संशोधक वृत्तीने सतत कम्युनिस्ट विचारांचा विरोध केला होता. नामदेव प्रत्यक्ष चळवळी व आंदोलनाचा पुत्र होता. त्याला वैचारिक काथ्याकुट करण्यापेक्षा वेगाने सामाजिक राजकीय बदलाचे वेड होते. अशा संघर्षात पॅन्थरचा बळी पडला आणि त्याला कम्युनिस्ट व कॉग्रेसचा हातभार लागला. नंतरच्या काळात रिपब्लिकन ऐक्याचे नारे घुमत राहिले आणि आणखी आणखी गटतट पडत गेले.

आर जी रुके या दुय्यम आंबेडकरी नेत्याने १९६७ सालात कॉग्रेस सोबत युती करण्याच्या विरोधात मांडलेली भूमिका खुप नेमकी होती. अशा युतीसाठी झालेल्या एका बैठकीत रुके म्हणाले होते, ‘आज आपला पक्ष स्वाभिमान आणि आंबेडकर निष्ठा बाळगून आहे. कारण कार्यकर्त्यासमोर कुठल्याही प्रकारचे आमिष नाही. ते सत्तेपासून दूर आहेत म्हणूनच ते ताठ आहेत. कॉग्रेसच्या आहारी आपण गेलो तर कार्यकर्त्यांना स्वार्थाची लागण लागेल. त्याच्या स्वार्थापुढे पक्षहित नगण्य ठरेल. त्यांना एकदा सत्तेच्या सावलीत बसायची सवय लागली, की मग त्यांची आपण सुटका करू शकत नाही. सत्तेसाठी स्पर्धा नाही म्हणून कार्यकर्त्यांमध्ये बंधूभाव आहे. उद्या सत्तेसाठी स्पर्धा सुरू झाली, तर एकमेकांचे गळे कापायला हेच कार्यकर्ते मागेपुढे पहाणार नाहीत. बाबासाहेबांच्या विचारप्रणालीची जागा कॉग्रेस घेई्ल आणि मग आपल्या पक्षात बजबजपुरी माजेल. हे नाकारायचे असेल तर येत्या जिल्हा परिषद निवडणूकीत कॉग्रेस बरोबर युती करू नये. युती केली तर तो आपल्याच पायावर आपण धोंडा मारून घेतला असे होईल आणि आत्मनिर्भर आंबेडकरी चळवळ संपुष्टात येईल.’ त्याचेच प्रत्यंतर वारंवार येत राहिले आहे आणि आज त्याचे स्मरणही कोणाला राहिलेले नाही. बाबासाहेबांचे नातु प्रकाश आंबेडकरच अशा कुठल्याही वैचारिक भेसळीला वा तिलांजलीला समर्थन देताना दिसत आहेत. बाबासाहेबांच्या विचारसरणीला बाजूला सारून माओवाद हीच आंबेडकरी विचारसरणी असल्याचे ठणकावून सांगितले जाते, तेव्हा रुकेंची आठवण येते आणि अशा शेकड्यांनी प्रसंगांची नोंद करून ठेवणार्‍या जविच्या मेहनतीचे कौतुक वाटते. आपला वारसा व आपला इतिहास विसरलेल्यांना भविष्य उभे करता येत नाही. आज पुन्हा एकदा उभारी घेणार्‍या नव्या पिढीतला दलित तरूण भरकटत गेला, तर मग आंबेडकरी चळवळीचे भवितव्य काय असेल?

विरोधी आघाडीतल्या लाथाळ्या

opposition unity cartoon के लिए इमेज परिणाम

भाजपाची आगामी लोकसभेत दोन राज्यात मोठीच तारांबळ उडणार आहे, त्यापैकी एक राज्य महाराष्ट्र असून दुसरे बिहार आहे. यापैकी महाराष्ट्रात शिवसेनेशी युती करून भाजपाने इतका मोठा पल्ला गाठला होता आणि बिहारमध्ये नितीश आघाडीतून बाहेर पडल्यानंतरही दोन अन्य पक्षांना सोबत घेऊन भाजपाने मोठा पल्ला गाठला होता. पण आता नितीश पुन्हा भाजपाच्या एनडीए आघाडीत परतले आहेत आणि दरम्यान त्यांच्याही विश्वासार्हतेला तडा गेलेला आहे. त्यामुळेच भाजपाची साथ सोडून नव्याने पुरोगामीत्वाचे नाटक रंगवण्यात अर्थ उरलेला नाही. कधीकाळी त्यांनी जी विश्वासार्हता भाजपा सोबत राहून संपादन केलेली होती, ती त्यांना पराभवाच्याही काळात कामी आलेली होती. भले त्यांना मागल्या लोकसभेत पराभवाचा चटका बसला असे्ल. पण लोकसभेतील भाजपाच्या दैदिप्यमान यशानंतर मोदी लाटेला थोपवणारा पहिला नेता म्हणून त्यांच्याकडे बघितले जात होते. पण त्याची त्यांना मोठी किंमत मोजावी लागलेली होती. तेव्हाच्या विधानसभेत त्यांच्याकडे ११२ आमदार होते आणि तरीही त्यांनी लालूंशी समझोता करताना आपल्या १२ जागा कमी करून घेतल्या होत्या. कॉग्रेसलाही उदारहस्ते जागा देण्यापर्यंत माघार घ्यावी लागलेली होती. या तीन पक्षांच्या आघाडीने भाजपा व पासवान वगैरे आघाडीला धुळ चारली व प्रचंड बहूमत संपादन केले. त्यातून नितीश यांना मिळालेला एकमेव लाभ होता मुख्यमंत्रीपदाचा. राज्याची सत्ता त्यांच्याच हाती रहाताना त्यांना नेतृत्व मिळालेले असले तरी लालूंच्या पक्षाला नवे जीवदान मिळालेले होते आणि त्यांच्या जागाही अधिक निवडून आलेल्या होत्या. त्याच आता नितीशना महागात पडत आहेत. कारण पुन्हा भाजपाच्या गोटात आल्यानंतरही त्यांना लालूंवर मात करताना दमछाक झालेली आहे. लालू भले तुरूंगात पडलेले असतील. पण लालूपुत्रानेच एकहाती नितीश-भाजपा यांना पोटनिवडणूकीत पराभूत करून दाखवलेले आहे.

त्यामुळेच नितीश पुन्हा फ़ेरविचार करून महागठबंधनात जायला निघाले असल्याच्या बातम्या झळकल्या होत्या. पण त्या अफ़वा होत्या. किंबहूना वातावरण निर्मितीचा प्रयास होता. कदाचित त्या कॉग्रेस गोटातून सोडल्या गेलेल्या असतील वा खुद्द नितीशनीच सोडलेल्या असू शकतात. कारण आगामी लोकसभेत त्यांना एनाडीएत राहून किती जागा मिळणार, हा प्रश्न आहे. मागल्या वेळी विसर्जित लोकसभेत त्यांच्याकडे बिहारातील भाजपापेक्षाही अधिक जागा होत्या आणि राज्यात मोठा भाऊ म्हणून नितीश वागत होते. तिथल्या भाजपा नेत्यांनीही कधी नितीशना आव्हान दिलेले नव्हते. पण पुरोगामीत्वाचा दंश झाला आणि नितीश आपल्याच पायावर कुर्‍हाड मारत पुढे जात राहिले. एकहाती मोदी लाटेत त्यांचा धुव्वा उडाला आणि भाजपाने २२ जागा जिंकून घेतल्या. दरम्यान नितीश बाजूला झाल्याने भाजपाने दिवाळखोरीत गेलेल्या पासवान यांना सोबत घेऊन ७ जागा दिलेल्या होत्या, त्यापैकी मोदीलाटेत सहा निवडून आल्या. ज्या राजकीय स्पर्धेत पासवान २००९ सालात स्वत:ही पराभूत झालेले होते, तिथे त्यांचे सहा सहकारी निवडून आले व त्यांच्या पक्षाला नव्याने उभारी मिळाली. नितीश यांची दुसरी चुक होती, ती पहिली चुक नाकारण्याची. एनडीएतून बाहेर पडण्याचे त्यांना काहीही कारण नव्हते. ते लोकसभा निकालातून सिद्ध झालेले असताना त्यांनी पुन्हा त्याच द्वेषाच्या टोकाला जाऊन लालूंशी हात मिळवण्याची गरज नव्हती. त्याहीपेक्षा मोठी चुक प्रायश्चीत्त घेण्याचे नाटक रंगवून जीतनराम मांझी यांना मुख्यमंत्रीपदी बसवायला नको होते. अशा प्रत्येक चालीतून नितीश आपलेच लंगडेपण चव्हाट्यावर आणत गेले आणि पुनरागमनाची संधी शोधणार्‍या लालूंना त्यांनी ती संधी दिली. विधानसभेत लालूंनी मोठा पक्ष होताना कॉग्रेसलाही नवी संजिवनी दिली आणि आता त्या दोघांचा बिहारमध्ये चांगलाच पाया बसला आहे.

थोडक्यात नितीशनी २००६ सालात लालूंना हरवून भाजपाच्या मदतीने बिहारमध्ये आपली जी उजळ प्रतिमा उभारून घेतली होती, तीच क्रमाक्रमाने उध्वस्त करून टाकली. लालूंना जरा जीवदान मिळाले तरी ते डोक्यावर चढून बसणार, हे उघड होते आणि तो छळवाद वाट्याला आल्यावर नितीशची अक्लल हळूहळू ठिकाणावर येत गेली. पण दरम्यान लालूंचा पक्ष पुन्हा शिरजोर झाला होता. भले विधानसभेत त्याला टांग मारून नितीश आपले मुख्यमंत्रीपद भाजपाच्या सोबतीने टिकवू शकले, तरी त्यांची धरसोडवृत्ती जगासमोर आली. त्याचाच फ़टका त्यांना ताज्या पोटनिवडणूकीत बसलेला आहे. लालूपुत्र तेजस्वीने एकहाती प्रचार आघाडी संभाळून त्यात भाजपा व नितीश यांच्या उमेदवाराला पराभूत करून जागा जिंकलेली आहे. याचा अर्थ इतकाच, की नितीश भाजपा यांच्या बेरजेने बिहारच्या जागा जिंकणे सोपे राहिलेले नाही. एकट्या बळावर पुन्हा लढायल उभे रहाणे नितीशसाठी शक्य राहिलेले नाही. अशावेळी पुन्हा भाजपाची साथ सोडण्याच्या अफ़वा कोणाला घाबरवू शकत होत्या? माघारी जायला नितीशना तोंड नाही, हे उघड आहे आणि तशा बातम्या आल्यावर तेजस्वी या कालच्या पोराने तशी शक्यता साफ़ फ़ेटाळून लावली. मग नितीशना ते मान्य करावे लागले आणि आता कमी जागा मान्य करून लोकसभा लढवण्याचा निर्णय घेतला आहे. मुळातच २०१३ सालात पुरोगामी नाटक रंगवले नसते, तर अवघा बिहार पादाक्रांत करण्यात भाजपा नितीश यशस्वी झाले असते आणि लोकसभेतही त्यांच्या पक्षाचे किमान २५ खासदार दिसले असते. किंबहूना एनडीएमध्ये मोदींना आव्हान देऊ शकणारा दुसर्‍या क्रमांकाचा नेता, अशीही त्यांची प्रतिमा एव्हाना बनून गेली असती. पण एक डाव चुकला मग राजकारणात सापशिडीप्रमाणे माणूस कुठल्या कुठे तळाला फ़ेकला जात असतो. नितीशकुमार त्याच जाळ्यात फ़सत गेलेले आहेत.

आता त्यांना बिहार विधानसभेत अधिक जागा मागून लोकसभेत कमी जागांवर समाधान मानावे लागेल. त्यातही भाजपाला आपल्या जागा उदारहस्ते देऊन तडजोड करणे भाग आहे. कारण भाजपाकडे २२ तर पासवान यांच्या सहा जागा आहेत. तीन जागा अन्य एका प्रादेशिक पक्षाकडे आहेत. त्यांच्या असलेल्या जागा ते सोडण्याची काही शक्यता नाही. म्हणजेच भाजपाला आपल्यातल्या काही जागा नितीशना सोडाव्या लागतील. पण मुद्दा वेगळाच आहे. नेमकी अशीच चुक आंध्राचे मुख्यमंत्री चंद्राबाबू नायडू यांनी केलेली आहे. विशेष दर्जाचे निमीत्त करून त्यांनी एनडीए सोडलेली आहे आणि पुढली निवडणूक त्यांना स्वबळावर किंवा कॉग्रेसला सोबत घेऊन लढवणे भाग आहे. तसे केल्यास त्यांचीच कोंडी होणार आहे. गेल्या वेळीही तेलगू देसमला स्वबळावर विधानसभा जिंकणे शक्य नव्हते. जगनमोहन यांच्या प्रादेशिक पक्षाने जोरदार टक्कर दिली. त्यात नायडू यांच्यासोबत भाजपा नसता तर विधानसभा जगनमोहन यानेच जिंकली असती. चंद्राबाबू दाखवतात, तितका त्यांचा त्या राज्यात वरचष्मा राहिलेला नाही. मोदीलाटेतही जगनमोहनच्या पक्षाने तेलगू देसमपेक्षा केवळ एक टक्का मतेच कमी मिळवली होती. आज नायडू भाजपाची साथ सोडून बसले आहेत व येत्या निवडणूकीतला मित्रपक्ष कोण त्याचे उत्तर त्यांना अजून सापडलेले नाही. उलट जगनमोहन एनडीएत नसतानाही भाजपाशी वैर घेऊन कधी वागला नाही. आगामी निवडणूकीत त्याने भाजपाशी नुसते जागावाटप केले तरी चंद्राबाबूंचा खेळ संपुष्टात येऊ शकतो. म्हणजेच त्यांनी नितीशसारखा मुर्खपणा केला आहे आणि आपल्याच प्रतिस्पर्ध्याच्या हाती आंध्रची सुत्रे सोपवली आहेत. राजकारणात व प्रामुख्याने निवडणूकीत तात्विक वैचारिक बोलायचे असते, पण व्यवहारी निर्णय घ्यायचे असतात. तेच होताना दिसत नाही. म्हणून मोदी-शहा सहज बाजी मारून जाताना दिसतात.

कर्नाटकच्या निकालानंतर आणि तिथे भाजपाला सत्तेच्या बाहेर बसवल्यानंतर, विरोधक खुप जोशात होते. शपथविधीच्या मंचावर दोन डझन नेत्यांनी एकमेकांच्या हातात हात गुंफ़ून उंचावले होते. पण त्याच्या पुढे इंचभर प्रगती होऊ शकलेली नाही. चार मुख्यमंत्री केजरीवालना भेटायला गेले. पण कॉग्रेस त्यापासून दुर राहिलेली आहे. तर बंगालच्या ममता कॉग्रेसकडेच संशयाने बघत आहेत. राज्यातील कॉग्रेस फ़ोडायला ममता टपलेल्या आहेत, असा स्थानिक नेत्यांचा आक्षेप आहे. तिथल्या कॉग्रेसमध्ये दोन तट पडलेले आहेत. एका गटाला डाव्यांशी युती हवी आहे, तर दुसरा गट ममताशी जुळवून घ्यायचा आग्रह धरून बसला आहे. अशा स्थितीत राहुल मात्र विरोधी एकजुटीने मोदींना पराभूत करण्याच्या वल्गना करण्यात कायम रमलेले असतात. त्यांना जमिनीवरची हकीगतही ठाऊक नाही. अमित शहांनी पुढल्या लोकसभेसाठीचे उमेदवार निश्चीत करायला घेतलेले आहेत आणि विरोधकांना अजून एकजुटीने लढू, असेही मतदाराला सांगणे शक्य झालेले नाही. दिवस संपत चालले आहेत. पुढल्या मार्च महिन्यात पहिल्या फ़ेरीचे मतदान व्हायचे आहे. म्हणजे निवडणूकीचे पडघम वाजायला आता अवघे सहासात महिने शिल्लक आहेत. पण विरोधी पक्षांची कुठल्या बाबतीत एकवाक्यता होण्याची चिन्हे नाहीत. एकास एक उमेदवार सोडून द्या. एका जागी फ़ार तर दोन वा तीन भाजपा विरोधातले उमेदवार उभे राहातील व मतांची विभागणी टाळली जाउ शकेल, असे काही होण्याच्या हालचालीही दिसत नाहीत. त्यात मग हातचे सोडून पळत्याच्या मागे धावल्यासारखी नितीश चंद्राबाबूंची गोची होत असते. पुर्वी अशा मतभेदांचा कॉग्रेसला राजकीय लाभ मिळत होता, आता तो भाजपला मिळतो. शक्तीहीन महत्वाकांक्षांनी ग्रासलेल्या डझनभर नेत्यांच्या मारमारीत आघाडी होण्याचा वा जिंकण्याचा संबंधच येत नाही. त्यापेक्षा शरद पवार म्हणतात, तेच योग्य! आपापल्या राज्यात मोठ्या नेत्याचे सर्वांनी निमूट मान्य करावे. बाकीच्या गोष्टी निकालानंतर ठरवता येतील.


Sunday, July 15, 2018

आंबेडकरी विचारांचा तपस्वी

संबंधित इमेज

पाच दिवसांपुर्वी एका जुन्या मित्राचा फ़ोन आला. म्हणाला, येत्या रविवारी माझा वाढदिवस आहे. ७५ व्या वर्षात पदार्पण करतोय. म्हणालो छान आहे. काही समारंभ वगैरे आहे काय? माझी अपेक्षा होती, तिथे येण्याचे आमंत्रण वगैरे देईल आणि कदाचित त्याच्यावर छोटेसे भाषण करायला सांगेल. पण हा मित्र भलतेच काही वाढदिवसाची भेट म्हणून मागत होता आणि ती त्याला भेटवस्तु असण्यापेक्षा मलाच त्याने दिलेली मोठी भेट वाटली. त्याची अपेक्षा इतकीच होती, की त्याच्या पंच्याहत्तरीच्या निमीत्ताने मी ब्लॉग लिहावा. माझा ‘जागता पहारा’ ब्लॉग इतका लोकप्रिय वा प्रभावी असल्याची मलाही कल्पना नव्हती. अर्थात पाच वर्षात एक कोटी हिट्स मिळणार, हे तिथे संचित होणार्‍या आकड्यावरून वाटते. पण आकडा हा कधीच महत्वाचा नसतो. त्यापेक्षा त्याचा जनमानसावर पडणारा प्रभाव मोलाचा असतो. ज. वि. पवार याच्यासारख्या प्रखर आंबेडकरवादी कार्यकर्त्याला व मित्राला, मी त्याच्यावर वाढदिवशी ब्लॉग लिहावा असे वाटले, ही म्हणूनच माझ्यासाठी मोठी भेटवस्तु वाटली. तशा अनेक पुढारी मान्यवरांच्याही प्रतिक्रीया ब्लॉगविषयी आजावर आलेल्या आहेत. पण ज. वि. पवारची ही मागणी सर्वाधिक कौतुकाची आहे, कारण तितका निष्ठावान कार्यकर्ता आपल्याकडून चार शब्दांचे कौतुक मागतो, तेव्हा ऊर भरून येतो. कसल्याही अपेक्षेशिवाय आयुष्यातली साठ पासष्ठ वर्षे आंबेडकरी विचारांनी झपाटून गेलेला व अथक त्यासाठी जमेल त्या मार्गाने झुंजणारा असा माणूस, हा आजच्या युगातला तपस्वी असतो. म्हणूनच त्याने अशी अपेक्षा बाळगणे सर्वात मोठे वरदान असते. दुर्दैव इतकेच आहे, की त्याच्या तपस्येची आजच्या युगात कोणाला कदर करावी असे वाटलेले नाही. प्रामुख्याने फ़ुले शाहू आंबेडकर अशी जपमाळ ओढणार्‍या कुठल्या वर्तमानपत्र वा वाहिनीला त्याच्या अभ्यासाचा उपयोग करून घेण्याचे भान नसावे, हे त्यांचे दुर्दैव आहे.

जवि हा तरूणपणातला मित्र आणि त्याच्या कोवळ्या शाळकरी वयापासूनचा आंबेडकरवादी. तेव्हा त्याने बाबासाहेबांचे काय वाचले असेल वा ऐकले असेल, सांगता येणार नाही. पण त्या कोवळ्या वयापासून तो आंबेडकरवादी झाला आणि पक्ष संघटना वा नेत्यांपेक्षा बाबासाहेबांच्या विचारांचा मागोवा घेत चालत राहिला. साठ वर्षाहून अधिक काळ त्याने बाबासाहेबांची वाटचाल, त्यांचे संघटन, विचार व घटनाक्रमाची करून ठेवलेली नोंद, अपुर्व आहे. त्याच्यामागे कोणी आर्थिक व राजकीय़ पाठबळ घेऊन उभा राहिला नाही, की कुठल्या संघटनात्मक शक्तीचा आशीर्वाद त्याला लाभला नाही. अर्थातच तेही एका बाजूने चांगले झाले. कारण त्या नेता वा संघटनेच्या आहारी जाऊन जवि भरकटू शकला असता. पण त्यापासून अलिप्त राहून आपली कुवत व क्षमता एवढ्या बळावर त्याने जमवलेला व जोपासलेला आंबेडकरी विचाराचा ठेवा अमूल्य आहे. प्रामुख्याने बाबासाहेबांच्या निर्वाणानंतर दलित रिपब्लिकन चळवळ भरकटत गेली. विस्कळीत होत गेली, तिचा तटस्थपणे, पण आस्थापुर्वक अभ्यास करण्याचे जविचे धैर्य कौतुकास्पद आहे. ‘आंबेडकरोत्तरी आंबेडकरी चळवळ’ ही जविची ग्रंथमाला त्या धगधगत्या कालखंडाचा गोषवारा आहे. अगदी अलिकडे भीमा कोरेगावची घटना घडल्यानंतर जे वाद व संघर्ष उफ़ाळले, तेव्हा मला जविच्या त्या ग्रंथमालेची आठवण झाली. अशा घटना घडतात, तेव्हा कोणीही उपटसुंभ उठतो आणि इतिहासाची पार वाट लावून आपले राजकीय स्वार्थ साधायला पुढाकार घेतो. तेव्हा जविची आठवण होतेच. कारण समोर कितीही भडक प्रक्षोभक मांडणी तरी ती अनेकदा चळवळीच्या इतिहासाचे विकृतीकरण असते. त्यापासूनच दलित उद्धाराची चळवळ, संघटना व विचार निर्दोष व भेसळमुक्त रहावेत, म्हणून जविने आयुष्य खर्ची घातलेले आहे. पण त्याची नोंद वा दखल आजच्या चर्चांमध्ये नसावी, ही माझ्यासारख्याची वेदना आहे.

१९६० नंतरच्या दशकात नवकवी नवसाहित्याची एक पिढी समोर आली. त्यातून अनेक बंडखोर उदयास आले आणि पुढे प्रस्थापिताचे बळीही होऊन गेले. त्यातलाच एक होता नामदेव ढसाळ. त्याचाच सवंगडी होता ज. वि. पवार. या दोघांच्या वेदना शब्दातून व्यक्त व्हायच्या आणि जगासमोर एक वास्तववादी अविष्कार यायचा. त्यातूनच मग १९७० नंतर दलित चळवळीला एक नवा धुमारा फ़ुटला, जो आज दलित पॅन्थर म्हणून ओळखला जातो. त्या पॅन्थरचे पहिले पत्रकही जविच्या घरच्या पत्त्यानिशी छापले गेले होते. काळाची गरज असलेली ती घटना घडवणारा जवि, कधी नेता होऊ शकला नाही वा तशी त्याची कधी आकांक्षाही नव्हती. कुठले पद वा अधिकारासाठी त्याचा पाय नेहमी मागेच राहिला. पण आज साठ वर्ष उलटून गेल्यावरही कुठल्या पदाशिवाय जगलेला जवि, तितकाच फ़्रेश ताजातवाना वाटतो. हीच त्याच्या जीवनाची सर्वात मोठी कमाई आहे. त्याचे काम, अनुभव, ज्येष्ठता किंवा त्याग अशा गोष्टीचा उल्लेखही त्याच्या बोलण्यातून कधी ऐकायला मिळणार नाही. पण कितीही प्रतिकुल परिस्थितीतून आंबेडकरी विचार पुढे कसा न्यायचा व त्या चळवळीला धार कशी यावी, याचे चिंतन त्याच्या बोलण्यातून कायम ऐकायला मिळत असते. त्याच्यासमोर आजचे अनेक आंबेडकरवादी किती थोटे व बुटके आहेत, त्याची जाणिव अधिक व्यथित करून टाकते. कारण पॅन्थरच्या आरंभीच्या काळातली जविची तारांबळ ज्यांनी जवळून बघितलेली आहे, त्याची किंमत आजची आमदारकी वा मंत्रिपदेही भरून काढू शकत नाहीत. बॅन्केत नोकरी करून उरलेल्या वेळात अखंड पॅन्थरसाठी वेळ देणारा जवि, हा त्या काळात अटकेत व तुरूंगात जाणार्‍यांसाठी एकमात्र आधार असायचा. त्या धावपळी करूनही तो तितकाच उत्साही कसा राहू शकायचा, हे नवल होते. निराशेचा स्पर्शही त्याला कधी होऊ शकला नाही. म्हणुन त्याला तपस्वी म्हणावे लागते.

पन्नास वर्षापुर्वीचा पंचविशीतला जवि आणि आता पंच्याहत्तरीतही म्हातारा होत नाही, ही बाब नवलाईचीच आहे. कारण त्याच्याकडून तुम्हाला कधी अडचणींचा पाढा ऐकू येणार नाही. उलट कितीही निराश कार्यकर्त्याला वा नव्या पिढीला उत्तेजन व प्रेरणा देण्यात तो आजही गर्क असतो. काय नाही आहे वा कुठे अडथळा आहे, त्यापेक्षाही समोर असलेल्या परिस्थितीत काय सुलभ होऊ शकते, याचे विवेचन जवि सुरू करतो. शक्यतांचा वेध घ्यायचा आणि त्यातून नवी वाट शोधायची, हा त्याचा सततचा स्वभाव राहिलेला आहे. कदाचित आजच्या पिढीत त्याचे अनेक वारसही असतील. पण तेव्हा म्हणजे पॅन्थरच्या युगात तीसचाळीस जवि उपलब्ध असते, तर पाच दशके जुनी ही संघटना आज महाराष्ट्राच्या राजकारण व समाजकारणातला एक प्रभावशाली राजकीय प्रवाह होऊन गेली असती. पॅन्थरने आंबेडकरी चळवळीला अनेक नेते दिले. पण जवि एकच झाला. पुढे संघटनात्मक कामात मागे पडला, कारण राजकीय महत्वाकांक्षा असलेल्या सहकार्‍यांमध्ये त्याचा टिकाव लागणेच शक्य नव्हते. तर त्याने आपल्या वेळेचा सदुपयोग नंतरच्या पिढ्यांसाठी आंबेडकरी विचारांचे अस्सल बीज जतन करण्यात खर्ची घातला. आज जी या विचारांची पोपटपंची चालते, त्यांची म्हणूनच दया येते. नाव बाबासाहेबांचे घ्यायचे आणि कुठल्याही गोष्टी विचार डफ़रून द्यायचे, हा आजकाल तेजीतला धंदा झाला आहे. त्यातूनच मग भीमा कोरेगावच्या घटना घडतात आणि त्यात आंबेडकरी समाज होरपळून जात असतो, भरडला जातो. त्याचे लचके तोडणार्‍या विविध राजकीय प्रवृत्ती सोकावत जातात. त्याचाही समाचार आपल्या ग्रंथमालेतीन जविने घेतलेला आहे. नव्या पिढीतल्या दलित कार्यकर्त्यांनी व आंबेडकरी तरूणांनी कुठल्याही संघटनात्मक कार्यात उतरण्यापुर्वी, जविच्या उपलब्ध पुस्तके व ग्रंथाचे पारायण आकलन करावे. तरच त्यांना बाबासाहेबांच्या मिशनचा खरा आवाका येऊ शकेल.

आज मार्केटिंगच्या जमान्यात प्रत्येकजण आपला माल खपवण्यासाठी लोकप्रिय मॉडेल शोधत असतो आणि त्याच्या गुणवत्तेचे आपल्या मालाशी साम्य साधर्म्य दाखवून बाजार काबीज करण्याच्या धडपडीत असतो. तेच वारे राजकारण व समाजकारणात घोंगावत आहेत. अशा काळात शुद्ध आंबेडकरी विचार व भूमिका समजून घ्यायची तर जविकडे पाठ फ़िरवून चालणार नाही. आंबेडकरी विचार बाबासाहेबांच्या मूळ भूमिकेतून समजून घ्यायचे असतील, तर निर्भेळ सत्य जविच्याच ग्रंथसंपदेतून मिळवता येईल. प्रामुख्याने दलित वा आंबेडकरी विषय चर्चेत येतात, तेव्हा जविकडे संदर्भासाठी धावल्याशिवाय भागत नाही. पण ज्यांना विचारांपेक्षा मार्केटींग करून सनसनाटी माजवायची असते, ते कधी जविकडे जाणार नाहीत. जातही नाहीत. माझ्यासारख्याला अशा प्रसंगी जविला एखाद्या वाहिनीवर लाइव्ह ऐकायला खुप आवडेल. त्यातून त्या दलित आंदोलनाला नवी प्रेरणा मिळून जाईल. कदाचित पॅन्थरसारखा नवा धुमारा त्याला आजही फ़ुटू शकेल आणि खर्‍या अर्थाने नव्या युगातले नामदेव ढसाळ, राजा ढाले उदयास येऊ शकतील. जविची परंपरा चालवणारे पाचपन्नास हाडाचे कार्यकर्ते जन्माला येतील. ते एका समाजाला पुढे घेऊन जाणार नाहीत, तर सामाजिक अभिसरणाला चालना देऊन जातील. म्हणूनच या निमीत्ताने वाहिन्या व वर्तमानपत्रांच्या संपादकांना माझे आवाहन आहे. जविचा वाढदिवस साजरा करण्यापेक्षा मोक्याच्या प्रसंगी अशा माणसाला महाराष्ट्राच्या जनतेसमोर आणून बाबासाहेबांच्या सामाजिक अभिसरणाच्या मुळ संकल्पनेला हातभार लावण्याचा प्रयत्न करावा. उगाच नावाजलेले प्राध्यापक वा नेते सादर करण्यापेक्षा आंबेडकरी विचारांचा निर्भेळ ठेवा, लोकांना सादर करण्याची संधी घ्यावी. इथे जविच्या परवानगी शिवाय त्याचा मोबाईल नंबर (98339 61763) मुद्दाम देतो आहे. वाहिन्या वर्तमानपत्रेच नव्हेत तर सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या कोणीही त्याच्याशी संपर्क साधून त्याच्या अभ्यासाचा लाभ उठवावा. त्याचा पंच्याहत्तरीचे सार्थक त्यातच दडलेले आहे. जवि, तुम जियो हजारो साल. कारण सामाजिक चळवळींना तुझी गरज आहे, मित्रा!

Saturday, July 14, 2018

राजसत्ता आणि धर्मसत्तेचा संघर्ष

Image result for secular islam cartoon kureel

Religion is what keeps the poor from murdering the rich.   - Napoleon Bonaparte

जगातल्या कुठल्याही देशात वा समाजात गेलात तर तिथे धर्माचे पाखंड माजवलेले दिसेल. हे पाखंड जे माजवू शकतात, त्यांना तिथले सत्ताधीश हाताशी धरतात आणि खुश ठेवतात. अर्थात धर्म म्हणजे मशिद-मंदिर वा चर्च इतकाच मर्यादित नसतो. धर्म असे काहीच नसते. मोठ्या लोकसंख्येच्या मनावर जे हुकूमत गाजवू शकतात, हे लोक स्वर्गनरक वा पापपुण्याचा असा आभास निर्माण करतात, की त्यातून जनमानसात एक भयगंड निर्माण केला जातो. मग त्या भयगंडावर कुठल्याही शस्त्राविना हुकूमत गाजवता येत असते. वास्तवात ती दहशत कुठल्याही हिंसेपेक्षाही अधिक परिणामकारक असते. मग असे जे लोक असतात, तेच पुण्य वा पापाची आणि स्वर्ग नरकाची वर्णने करीत असतात आणि बाकीची सामान्य माणसे त्यांची वर्णने ऐकूनच गारद होत असतात. तसे नसते तर अजमल कसाब कराचीहून इथे मुंबईत मरणाच्या जबड्यात उडी घ्यायला कशाला आला असता? शत्रूदेशात हिंसा माजवून वा मुडदे पाडून आपल्याला सुखरूप मायदेशी परत जाता येणार नाही, हे समजण्याइतकी बुद्धी त्याच्यापाशी नक्कीच होती. न्युयॉर्कच्या जुळ्या मनोर्‍यावर विमाने आदळ्ल्यावर आपणही त्यात मृत्यूमुखी पडणार, हे त्या बिन लादेनच्या सवंगड्यांना पक्के ठाऊक होते. मग ते त्यात मनपुर्वक कशाला सहभागी झालेले होते? तर त्यात त्यांना धर्माचे योद्धे म्हणजे पवित्र कामाचे पाईक बनवले गेलेले होते. त्यातून मिळणारे पुण्य त्यांना थेट स्वर्गाची दारे खुली करणार होते. अशी त्यांच्या मनावर हुकूमत गाजवू शकणारा जो कोणी असेल, तो खरा धर्ममार्तंड असतो. त्याचा धर्म कुठला किंवा विचारधारा कुठली, असले प्रश्न विचारून उपयोग नसतो. जनमानसाला खेळवण्याची त्याची क्षमता वा कौशल्य त्याला धर्ममार्तंड बनवित असते. एकदा त्यांचा शब्द प्रमाण मानला, की अशा लोकसंख्येवर निर्वेध राज्य करता येत असते. कधी त्या़चे नाव इस्लाम वा हिंदू असते, तर कधी त्याचे नाव माओवादही असू शकते. व्यवहारात तो धर्माचेच काम करीत असतो.

सामान्य माणसाला पापपुण्य वा स्वर्गनरक असल्या कल्पनांनी भारावून टाकणे खुप सोपे असते. त्याच्या मनात एकदा असल्या कल्पना भरवल्या, मग त्यांना स्वतंत्रपणे विचार करता येत नाही की स्वयंभूपणे विवेकाने काही करता येत नाही. प्रतिके वा शब्द पुढे करून अशा जनसमुहाच्या मनावर राज्य करत असतात. त्यां कुशल लोकांत भले शस्त्र उगारून लढाया लढण्याची मर्दुमकी नसते. पण सामान्य जनतेला काबूत ठेवण्याची कुवत नक्की असते. ते पिडीत वंचित लोकांना खेळवू शकत असतात आणि त्यांच्याच मदतीने कुठलीही जुलमी सत्ता दिर्घकाळ निश्चींतपणे राज्य करू शकत असते. म्हणून अशा बुद्धीमान कुशल विचारवंतांना सत्ताधीश नेहमी आपल्या आश्रयाला ठेवत असतो. पंडित नेहरूंनी सत्ता हाती आल्यावर अतिशय धुर्तपणे अशा एका वर्गाला हाताशी धरले. त्याच्या पोटपाण्याचीच नव्हेतर ऐषारामाची सोय लावली. पण तसे करताना त्यांनी त्यांच्याकडून पुढल्या अनेक पिढ्या तसे कुशल प्रचारक व विचारवंत निर्माण केले जातील, असे कारखानेही उभे करून घेतले. आज देशाच्या एकाहून एक नामांकित विद्यापीठातील प्राध्यापक वा विद्यार्थी पुरोगामी भाषा कशाला बोलतात, त्याचे उत्तर उपरोक्त विवेचनातून लक्षात येऊ शकेल. स्वातंत्र्य मिळून सात दशकाचा कालावधी उलटून गेला, तरी ६०-७० टक्के जनतेला किमान गरजेच्या गोष्टी मिळू शकल्या नाहीत. तर त्याचा दोष विद्यमान मोदी सरकारचा नसून इतका काळ सत्ता उपभोगणार्‍या कॉग्रेसचा तो गुन्हा आहे. तितका़च ते तथाकथित पुरोगामी धोरणाचे पाप आहे. १९९१ सालात नरसिंहराव यांचे कॉग्रेस सरकार सत्तेत आले आणि त्यानंतर आर्थिक सुधारणा सुरू झाल्याचा खुप डंका पिटला जातो. पण त्याआधी ४४ वर्षे आर्थिक बंदिस्तीकरण कोणी करून ठेवले होते? तेही नेहरू व त्यांच्या समाजवादी विचार भूमिकांचेच पाप होते ना? त्याविषयी किती बोलले जाते?

मनमोहन सिंग यांनी अर्थमंत्री म्हणून १९९१ सालात मुक्त अर्थव्यवस्था आणली असेल, तर तिला आधीपासून बंदिस्त गुलाम कोणी करून ठेवलेले होते? प्रत्येक बाबीत निर्बंध व नियंत्रणे लावून अर्थकारण व उद्योग व्यापाराची नाकेबंदी नेहरू वा त्यांच्या धोरणांनीच केलेले असेल तर गुन्हेगार नेहरूच ठरतात ना? किंबहूना त्यांच्या अशा आर्थिक कोंडी करणार्‍या धोरणांना विरोध करणार्‍यांना उजवे किंवा प्रतिगामी कोणी ठरवले होते? इथल्या स्वातंत्र्योत्तर बुद्धीवादी लोकांनीच ते पाप केलेले होते ना? पण नेहरूंच्या काळात देशाला अधिकाधिक गरीबी व बेकारीत लोटले जाण्याला भारताचे भाग्य घडवणारा स्वर्ग ठरवणारे कोण होते? भारतातले संपादक, अभ्यासक, शहाणे सर्व़च समाजवादी होते ना? त्याच समाजवादाने देशाला अधिकाधिक गरीबी व दिवाळखोरीच्या खाईत लोटत नेले. पण त्याला़च विकास वा प्रगती असल्याची प्रमाणपत्रे व प्रशस्तीपत्रे देणारे कोण होते? आजही आहेतच ना? नेहरूंना देशाचा भाग्यविधाता ठरवणार्‍यांनीच, विचारवंत म्हणून गरीबी जनतेच्या माथी मारली आणि त्याला गुंगीत ठेवले. त्या गरीबीत पिचणार्‍यांनी कधी श्रीमंतांचे मुडदे पाडले नाहीत की त्यांच्या विरोधात बंडाचा झेंडा उचलला नाही. कारण त्यांना समाजावादी साम्यवादी स्वर्गाची स्वप्ने दाखवून आभासात रममाण करणारे पुरोगामी धर्ममार्तंड इथे मोकाट होते. त्यांच्यासाठी नेहरूंनी विविध विद्यापीठे, अभ्यास संस्था व अकादम्या उघडून दिलेल्या होत्या. त्याच्या अनुष्ठानी ऐषारामात पैसा कमी पडू नये, अशी वतने अनुदाने दिलेली होती. त्यांनी सतत नेहरू वा त्यांच्या कुटुंबियांच्या कर्तॄत्वाचे गुणगान करावे आणि त्यांना कल्याणकारी राज्यकर्ते ठरवून भाटगिरी करावी, इतकीच अपेक्षा होती. बदल्यात नेहरूंनी त्यांची सर्व चैनीची सोय लावायची होती. हा एकप्रकारचा धर्म होऊन गेला आणि गरीब वंचित अन्याय सोसूनही आनंदित रहायला शिकत गेले होते.

धर्मसत्ता आणि राजसत्ता यांचे नेहमीच असे साटेलोटे असते. जेव्हा ही धर्मसत्ता राजसत्तेला जुमानत नाही, तेव्हा त्यांचा बंदोबस्त राजसत्तेला करावा लागतो. अलिकडेच काही महिन्यांपुर्वी सौदी अरेबियात एका राजपुत्राने सत्ता बळकावली व इतर राजपुत्रांना मारले किंवा शरण यायला भाग पाडले. त्याच्या वाटेत आडवे येणार्‍या तिथल्या काही काजी मौलवींनाही उचलून तुरूंगात डांबले गेले. जे मौलवी नव्या सुलतानाची पाठ थोपटत होते, त्यांना धर्माधिकारी म्हणून मान्यता दिली गेली आणि बदल्यात त्यांनी नव्या राजपुत्राची तळी उचलून धरलेली होती. हेच सोवियत युनियनच्या काळात रशियामध्येही चाललेले होते. तिथे धर्माला अफ़ूची गोळी मानले जात होते. पण धर्माचार्यांच्या ऐवजी विचारवंत अभ्यासक व संपादक लेखक यांना धर्ममार्तंडाचा दर्जा देण्यात आलेला होता. अमर्त्य सेन काय म्हणतात? अमूकतमूक साहित्यिकाने काय तारे तोडले, त्याचे कौतुक आपल्याकडे तसेच चालते. कारण भारतीय लोकशाहीत नेहरू खानदानाची राजेशाही पुरोगामी राज्यव्यवस्था म्हणून पद्धतशीरपणे लोकांच्या माथी मारलेली होती. त्यात मग अशा पुरोगामी धर्माचार्यांचे हवाले दिले जातात. कुराण, बायबल वा कुठल्या धर्मग्रंथाचा हवाला द्यावा, तसा आपल्याकडे अशा मान्यवरांचे मत दाखला म्हणून दिला जात असतो. त्यातून पापपुण्याच्या कल्पना रुजवल्या जातात व बळकट केल्या जातात. असे दोन वर्ग एकमेकांना पुरक म्हणून काम करीत असतात. त्यांच्या हितसंबंधांना बाधा आली, मग तात्काळ लोकशाही धोक्यात आली, अशी आरोळी ठोकली जात असते. अघोषित आणिबाणी आली म्हणून अफ़वा पिकवली जात असते. वास्तवात त्यातले काहीही घडालेले नसते किंवा अतशी शक्यताही नसते. पण हे शेकडो वर्षे चालत आलेले आहे आणि कुठल्याही राज्यव्यवस्थेमध्ये ते सहजगत्या रुजवले जोपासले जात असते.

अशा समजुती वा भमातून लोकसंख्या बाहेर पडू लागली, मग या अभिजन व सत्ताधीश वर्गाची मोठी तारांबळ उडत असते. गुंगी दिलेल्या व्यक्तीला अकस्मात अपेक्षेपेक्षा लौकर जाग येऊ लागली; मग पुन्हा घाईगर्दीने त्याला गुंगीचे औषध देण्याचा आटापीटा सुरू होतो, त्यातलाच हा प्रकार आहे. २०१४ साली यापैकी कोणा सत्ताधीश वा त्यांनी पोसलेल्या धर्माचार्यांना समाज इतका खडबडून जागा होईल, अशी अजिबात अपेक्षा नव्हती. मतदानाच्या सुरूवातीला तशी शक्यता दिसायला लागल्यावर त्यांची तारांबळ उडाली होती. मग त्यांनी सामान्य जनतेला पापपुण्याच्या स्वर्गनरकाच्या गोष्टी सांगायला आरंभ केलेला होता. कोणी देश सोडून पळून जाव्रे लागेल म्हणत होता, तर कोणी देशाचा सत्तानाश होण्याची हमी देऊन घाबरवित होता. आज चार वर्षे उलटून गेल्यावरही देश शाबुत आहे आणि जगात देशाची प्रतिष्ठा वाढलेली आहे. त्याकडे बघता, हे तमाम पुरोगामी धर्माचार्य किती भोंदू होते व आहेत, त्याची साक्ष मिळते. चार वर्षापुर्वीच्या मतमोजणीने त्यांन धक्का दिला आणि त्या ग्लानीतून जाग येईपर्यंत दोनतीन वर्षे उलटून गेली होती. आता आणखी काही महिन्यात देशाच्या सार्वत्रिक निवडणूका होऊ घातल्या आहेत आणि त्यात पुन्हा एकदा असे कालबाह्य धर्माचार्य आपले नशीब आजमावून बघायला मैदानात उतरलेले आहेत. त्यांनी पुन्हा एकदा जुन्याच आरोपांच्या फ़ैरी सुरू केल्या आहेत. मग लोकांना असा प्रश्न पडतो, की हे तथाकथित विचारवंत मोदींचा इतका द्वेष कशाला करतात? मोदींनी त्यांच्या स्वातंत्र्यात वा कशातही कुठली बाधा आणलेली नाही. मग अशा द्वेषाची गरज काय? कारण काय? त्याचे उत्तर राजसत्ता आणि धर्मसत्ता यांच्या मैत्रीत सामावलेले आहे. मोदींनी अशा पुरोगामी धर्माचार्यांना प्यार असलेली राजसत्ता उलथून पाडली याचे दु:ख अजिबात नाही. संताप रोष आहे, तो नव्या सताधीशाने आश्रय नाकारण्यासाठीचा .

कुठल्याही अशा धर्ममार्तंड वा धर्माचार्यांना कुठला धर्म वा विचारधारेशी अजिबात कर्तव्य नसते की ममत्व नसते. त्यांना आपल्या व्यक्तीगत स्वार्थ व ऐषारामाशी कर्तव्य असते. राजा बदलला तरी पौरोहित्य व धर्मचिकित्सा करण्याचा अधिकार आपल्यापाशी कायम असावा, इतकाच त्यांचा आग्रह असतो. राजाने शस्त्रबळावर हुकूमत गाजवावी आणि जनमानसावर धर्माचार्यांची हुकूमत सन्मानित करावी, असा अट्टाहास असतो. मोदी सत्तेत येण्यापुर्वी सहा दशकात सत्ताधीश कितीतरी बदलत गेले. पण ज्याला धर्मसत्ता म्हणतात, अशी विचारवंत, अभ्यासक वा बुद्धीजिवी वर्गाची जी टोळी दिर्घकाळ जनमानसावर हुकूमत गाजवत होती, तिचा अधिकार संकटात आलेला नव्हता. तिला नवा सत्ताधीश धुप घालत नाही की त्यांच्या शिव्याशापांना किंमत देत नाही. तथाकथित समाजवादी, साम्यवादी वगैरे जी विचारधारा नेहरूंनी रुजवली, तिला नेहरूवाद म्हणतात. ती धर्मसत्ता होती. सत्ताधीश बदलला तरी विचारधारा कायम होती आणि त्या व्यवस्थेत विविध गटातटांची सोय छानपैकी लावून देण्यात आलेली होती. ती मोदी नावाच्या नव्या सत्ताधीशाने विस्कटून टाकलेली आहे. तथाकथित अर्थशास्त्रज्ञ, विचारवंत, मान्यवर, साहित्याचार्य, कलाक्षेत्रातले मक्तेदार अशा कुणालाही मोदी जुमानत नाहीत वा आश्रयही देत नाहीत. त्यांचे विविध मठ निकालात काढले गेले आहेत. नियोजन आयोग, साहित्य अकाद्मी अभ्याससंस्था, विद्यापीठे यांची ज्ञानक्षेत्रातली मक्तेदारी नव्या सत्ताधीशाने लिलावात काढलेली आहे. म्हणून त्यांना धर्म धोक्यात आलेला दिसतो आहे. धर्म वा लोकशाही वगैरे काहीही धोक्यात आलेली नसून पुरोगामी धर्माचार्यांचा उदरनिर्वाह धोक्यात आलेला आहे. त्यांना बाजूला करून आजचा सत्ताधीश थेट लोकांशी संवाद साधतो, माध्यमे वा संपादकांना विचारत नाही, हे खरे दुखणे आहे. म्हणून मग महापाप म्हणून आरोळ्या ठोकल्या जात आहेत. पण ऐकणारा कुणीच राहिलेला नाही.

सरकारच्या विविध योजनांचे लाभ थेट जनतेपर्यंत पोहोचू लागलेले आहेत आणि समाजमनाची मक्तेदारी म्हणून चाललेला अशा आधुनिक धर्माचार्यांचा ऐषाराम संपुष्टात आल्याने ते विचलीत झालेले आहेत. गरीबांना झुलवण्याची गरज उरलेली नाही, कारण पापपुण्याच्या स्वर्गनरकाच्या भ्रमातून लोक हळुहळू बाहेर पडत चालले आहेत. ते असे समजूतीतून बाहेर पडले, तर या पापपुण्याच्या मक्तेदार दुकानदारांची गरज उरत नाही. निरोगी असल्याचे रोग्याला उमजू लागले तर दवाखाने चालवायचे कसे? ही समस्या झाली आहे. पुरोगामी, समाजवादी म्हणून सहा दशके चाललेले बाजार उठत चालले आहेत. आपण गरीबांचे वाली म्हणून मिरवण्याच्या जागा संपत गेल्या आहेत. पुरोगामीत्वाचा मुखवटा फ़ाटत गेला आहे. मग त्यावरच गुजराण करणार्‍यांनी मेटाकुटीला आल्यास नवल कुठले? बहूजन समाज जेव्हा पापपुण्याच्या फ़ेर्‍यातून मुक्त होतो, तेव्हा त्याला मोक्ष देण्यासाठी कुणी मध्यस्थ धर्माचार्याची गरज उरत नाही. आज देशातील अधिकाधिक जनता सुबुद्ध व स्वयंभू होऊ लागली आहे. तिला अनुदानाची रक्कम थेट खात्यात जमा होऊ लागल्याने अनुदानासाठी झुंजणार्‍या दलालांची गरज वाटेनाशी झाली आहे. आर्थिक घोटाळ्यात गुंतलेल्यांना कोर्टात खेचले जात आहे. हे असेच चालू राहिले तर पुन्हा मोदी विजयी होतील आणि पुढल्या पाच वर्षात नेहरूवादी धर्माचे नामोनिशाण पुसले जाईल, अशा भयगंडाने अनेकांना पछाडलेले आहे. त्याचा अर्थ त्यांना पुन्हा नेहरू घराण्याची सत्ता आणायची आहे किंवा राहुल गांधी पंतप्रधान व्हावेत, असेही नाही. त्यांची अपेक्षा खुप कमी आहे. त्यांना मोदी वा कोणाही सत्ताधीशाने आजही त्यांच्या धर्माचार्य असण्याला मान्यता द्यावी, इतकीच अपेक्षा आहे. ते मोदींच्या चुकांवर पांघरूण घालतील व बदल्यात मोदींनी त्यांना जनमानसावर हुकूमत गाजवण्याची मोकळीक द्यावी. पण त्यात अडचण इतकीच आहे, की मोदींना अशा कुणा मध्यस्थाची गरजच राहिलेली नाही. आपण करतो तो कारभार अन्याय्य असेल तर जनता आपल्याला पराभूत करील, इतका मोदींचा आपल्या कामावर विश्वास आहे. मग या पुरोगामी धर्माचार्यांने भवितव्य काय?

अंजन, डोळे आणि पापण्या

Image result for pakistan cartoon kureel

आज पाकिस्तानचे माजी पंतप्रधान नवाज शरीफ़ यांना अटक करून तुरूंगात टाकण्यात आल्यामुळे अनेकांना ती लोकशाहीची हत्या वाटते आहे आणि त्यात तथ्य आहे. पण अशी लोकशाहीची प्रथमच पाकिस्तानात हत्या झालेली नाही वा जगातलाही हा पहिला प्रसंग नाही. जे लोक आज लोकशाहीच्या नावाने गळा काढतात, अशाच लोकांच्या मदतीने नेहमी लोकशाहीचा गळा घोटला जात असतो. कारण ज्या तत्वावर किंवा नियमाच्या पायावर लोकशाही उभी असते, तो पाया खोदून काढण्यासाठी अशाच उतावळ्या लोकशाहीवादी दिडशहाण्यांचा हातभार लागत असतो. आज बळीचा बकरा दिसणारे नवाज शरीफ़ त्यापैकीच एक आहेत आणि कधीकाळी त्यांनीच आपल्या आजच्या मारेकर्‍यांना त्यासाठी बळ दिलेले होते. पाक लष्करशाहीने कायम पाकिस्तानी लोकशाहीला व जनतेला ओलिस ठेवलेले आहे. पण त्या लष्करशाहीला शिरजोर व्हायला नवाज शरीफ़ वा बेनझीर भुत्तो व तिच्या पित्याने, म्हणजे झुल्फ़ीकार अली भुत्तो यांनीही बळ दिलेले होते. लष्करशाही वा हुकूमशाहीकडे कुठलेही तत्व किंवा विचारधारा नसते. अशावेळी त्यांना आपली हुकूमत जनतेच्या गळी सुखनैव उतरवण्यासाठी आपल्या कुठल्याही कृत्याला वैचारीक चौकटीत बसवून देणारे समर्थक वा बुद्धीमंत लागत असतात. राजकीय नेतेही आवश्यक असतात. तेव्हा जे लोक झटपट मार्गाने सत्तेपर्यंत जायला उतावळे झालेले असतात, तेच मग सत्तेच्या आमिषाने  दडपशाहीला समर्थन देऊन जवळचा मार्ग म्हणून दडपशाहीचे भागिदार होतात. हळुहळू त्यांच्या हातचे कळसुत्री बाहुले बनून जातात. पण लौकरच आपण सुत्रधार नसून बाहुले झाल्याची जाणिव त्यांना होते आणि तोवर वेळ गेलेली असते. एकेदिवशी तेच अशा दडपशाहीचे बळी होतात, जसे आज शरीफ़ बळी गेले आहेत आणि काही वर्षापुर्वी बेनझीर व तिच्यापुर्वी झुल्फ़ीकार अली भुत्तो बळी गेलेले होते.

१९६० च्या जमान्यात पाकिस्तानची सत्ता याह्याखान नावाचा लष्करप्रमुख बळकावून बसला होता. १९६५ च्या युद्धात भारताकडून दणदणित पराभव झाल्याने जनरल आयुब खान या लष्करशहाला सत्ता सोडावी लागली. त्याने गाशा गुंडाळून तात्कालीन सरसेनापती याह्याखान यांना सत्ता देऊन निरोप घेतला. त्या काळात राजकीय नेतृत्व झुल्फ़ीकार अली भुत्तो यांच्यापाशी होते. पाकिस्तानात दोन राजकीय प्रवाह प्रचलीत होते. एक पश्चीम पाकिस्तानची पिपल्स पार्टी व दुसरा पुर्व पाकिस्तानातील शेख मुजीबूर रहमान यांची आवामी लीग. १९७० च्या सुमारास जगभरचे दडपण आले म्हणुन याह्याखान यांनी सार्वत्रिक निवडणूका घेतल्या आणि त्यात लोकसंख्येने मोठ्या असलेल्या पुर्व पाकिस्तानातील बहुतांश जागा जिंकलेल्या अवामी लीगच्या हाती सत्ता जाणार हे उघड होते. पण पाकिस्तानची सत्ता स्थापनेपासून पश्चीमेकडल्या पंजाबी मुस्लिमांच्या हाती राहिलेली होती. राजकारणापासून सर्व क्षेत्रात पंजाबी मुस्लिमांचा वरचष्मा होता आणि त्यात सिंध वा बंगाली नेत्यांसह कुठल्याही क्षेत्रातील पाक मान्यवरांना स्थान मिळत नव्हते. अशावेळी लोकशाही मार्गाने जिंकलेल्या बंगाली अवामी लीगच्या मुजीबूर यांच्या हाती देशाची सत्ते सोपवणे पाक लष्करशहांना अशक्य झालेले होते. त्यातून पर्याय म्हणून सिंधी नेता असलेल्या व सिंधी वर्चस्व असलेल्या पिपल्स पार्टीच्या भुत्तो यांना याह्याखान यांनी पुढे केले. त्यांनीही लोकशाहीला लाथ मारून आपल्या जागा कमी असताना पंतप्रधान होण्याची तयारी दर्शवली. त्यासाठी मुजीबूर यांच्यावर दबाव आणला गेला. तो त्यांनी मानला नाही तर मुजीबूरना थेट तुरूंगात टाकून पुर्व पाकिस्तानात लष्करी बळावर अवामी लीग संपवण्याचे प्रयास झाले आणि त्यासाठी भुत्तो यांची बुद्धी वापरली गेली. पण यातून लौकरच आपलाही असाच बळी जाऊ शकतो, हे भुत्तोंना कुठे उमजले होते? सत्तेच्या आमिषामुळे त्यांनी लष्कराचे कळसुत्री बाहुले होण्यास मान्यता दिली.

१९७१ च्या युद्धात भारताकडून दुसरा फ़टका बसल्यावर आयुबखान यांच्याप्रमाणेच याह्याखान यांना पळ काढावा लागला आणि त्यांनीच पुढे केलेले भुत्तो उरलेल्या पाकिस्तानचे सर्वेसर्वा झाल्यासारखे वागू लागले. युद्धातील पराभव व नामोहरम झालेल्या पाकसेनेचे मनोधैर्य खच्ची झालेले होते आणि त्याचा राजकीय फ़ायदा घेत भुत्तो यांनी मोठी धुर्त चाल खेळली. आपल्याला लष्कर शिरजोर होऊ नये, म्हणून त्यांनी तुलनेने अननुभवी व कोवळ्या वयातले लष्करी अधिकारी झिया उल हक यांना लष्करप्रमुख म्हणून नेमले आणि ज्येष्ठ अनुभवी सेनाधिकार्‍यांना परस्पर निकालात काढले. लष्करी संघटनेत आपला जम व बस्तान बसेपर्यंत झिया शांत होते. पण जसजशी भुत्तो यांना सत्ता राबवण्यासाठी लष्कराचा अधिकाधिक उपयोग करण्याची पाळी येत गेली, तसतशी झियांची महत्ता वाढत गेली. भुत्तो सरकारच्या विरोधात थोडी नाराजी व्यक्त होऊ लागल्यावर झियांनी आजच्या शरीफ़ यांच्याप्रमाणेच झुल्फ़िकार अली भुत्तोंना हाकलून लावत सत्ता काबीज केली आणि पाकिस्तानात लष्करी राजवट जाहिर केली. आपल्या सत्तेला जनतेचा पाठींबा मिळण्यासाठी त्यांनी भुत्तो यांच्यावर भ्रष्टाचाराचे आरोप लावले आणि न्यायालयावर दडपण आणून भुत्तोंना दोषीही ठरवून घेतले. तेवढ्यावर न थांबता भुत्तोंना फ़ाशीही फ़र्मावून घेतली आणि जाहिर चौकात फ़ाशीचा तमाशाही केला. त्यामुळे जगभर कल्लोळ माजला तरी लौकरच सोवियत युनियनने अफ़गाणिस्तानमध्ये घुसखोरी केली आणि पाकिस्तानच्या याच लष्करशाहीला जगभरच्या महान लोकशाहीवादी सत्तांनी समर्थन दिले. त्यातून त्याच झियांना जगन्मान्यता मिळाली. कारण जगातल्या तथाकथित महान लोकशाहीवाद्यांना अफ़गणिस्तानात सोवियत सत्तेशी मुकाबला करण्यासाठी पाकिस्तानचे सहकार्य व सहभाग हवा होता. म्हणजेच आज जे पाकिस्तानात घडते आहे, त्याला जगभरचे लोकशाहीवादी तितकेच जबाबदार आहेत ना?

अमेरिका व युरोपच्या महान लोकशाहीप्रेमींना अफ़गाणिस्तानात व अन्यत्र कम्युनिस्ट प्रसार थोपवायचा होता आणि पाकिस्तानात नवाज शरीफ़ या नव्या नेत्याला सत्ता मिळवण्याची स्वप्ने पडत होती. त्याने पाकिस्तान मुस्लिम लीगच्या नावाने राजकारणात प्रवेश करून लष्कराशी हातमिळवणी केलेली होती. तेव्हा लष्कराच्या दडपशाही व हुकूमशाहीला कंटाळलेल्या जनतेला पर्याय हवा होता आणि तो शरीफ़ नक्कीच नव्हते. त्यामुळे पित्याच्या फ़ाशीपुर्वीच परदेशी पळून गेलेल्या बेनझीर भुत्तोविषयी एक सहानुभूती जनमानसात होती. तिचा प्रभाव दिसायला झियांचा अपघाती मृत्यू व्हावा लागला. पित्याच्या पुण्याईवर बेनझीर पाकिस्तानच्या पंतप्रधान होऊ शकल्या. पण तिथली लष्करशाही व पंजाबी वर्चस्वाला आव्हान देताना त्यांची सत्ता लौकरच ढासळली. तेव्हा हक्काचा पंजाबी राजकीय नेता म्हणून लष्कराने नवाज शरीफ़ यांना पुढे आणलेले होते. आज जितक्या कारस्थानी कारवाया करून इमरान खान याला पंतप्रधान बनवण्यासाठी तिथली हेरसंस्था व लष्कर पुढाकार घेत आहे, तसेच तेव्हा शरीफ़ यांच्यासाठी प्रयत्न झालेले होते. शरीफ़ हा त्यातूनच प्रभावशाली नेता होऊ शकला. पण हळूहळू तो आपल्या बुद्धीने चालू लागल्यावर लष्कराला त्याची अडचण व्हायला लागली. नव्या पिढीत नवाज आणि बेनझीर असे दोन पाकिस्तानी प्रतिस्पर्धी नेते उदयास आले आणि त्यांना दाणे टाकून झुंजवण्याचे डावपेच लष्करी नेतृत्व खेळत राहिले. शरीफ़ यांना लष्करानेच पुढे आणलेले होते. पण खरीखुरी सत्ता हाती आल्यावर त्यांनी बेनझीरच्या पित्याची चुक जशीच्या तशी पुन्हा केली. त्यांनी आपल्याला लष्करात आव्हान देणारा कोणी राहू नये, म्हणून मुशर्रफ़ या मोहाजीर अधिकार्‍याची लष्करप्रमुख म्हणून नेमणूक केली. पण एकेदिवशी तोच झियांसारखा उलटला आणि त्याने भुत्तोंच्याच पद्धतीने शरीफ़ यांना सत्ताभ्रष्ट केले. सौदी अरेबियाच्या राजाने हस्तक्षेप केला म्हणून आज शरीफ़ हयात आहेत.

मुशर्रफ़ यांनी सत्ता बळकावली आणि काही नामधारी राजकीय नेत्यांना पंतप्रधान वगैरे नेमून सत्ता राबवली. तेव्हा शरीफ़च्या सुडबुद्धीला घाबरून बेनझीरने परदेशी पळ काढलेला होता. म्ह्णूनच बेनझीरने मुशर्रफ़ यांच्या कृतीचे नंतर समर्थन केले होते. पुढे जागतिक दडपणामुळे मुशर्रफ़ना निवडणूका घ्याव्या लागल्या, त्यांनी इमरान खान हे पात्र पुढे आणलेले होते. बेनझीर व शरीफ़ यांच्या समोर इमरानची डाळ शिजणार नाही, म्हणून बेनझीरची हत्याही घडवून आणली गेली. पण त्याने सहानुभूती निर्माण होऊन कारभार तिचा पती आसिफ़ अली झरदारीकडे गेला. पाच वर्षे चाललेले तेच बहुधा पहिले सरकार असावे. त्यानंतर झालेल्या निवडणूकीत इमरान खानला पाकचा अरविंद केजरीवाल असल्यासारखा पेश करण्यात आले, पण त्याचा खरोखर केजरीवाल झाला आणि शरीफ़ मोठ्या मताधिक्यने निवडून आले. त्यानंतर मात्र शरीफ़नी पद्धतशीर लष्कराची महत्ता कमी करण्याचे प्रयास केले आणि दिवसेदिवस हे वितुष्ट वाढतच गेले. ज्या लाष्करशहांना १९८० च्या दशकात प्रतिष्ठा मिळवून देण्याची घाई शरीफ़ यांनी केली, त्याच लष्कराने आता त्यांची चोहीकडून कोंडी केलेली आहे. त्याच शरीफ़ यांनी बेनझीर व तिच्या पतीला गोत्यात टाकण्यासाठी एनएबी नावाची दक्षता संस्था उभी केली, तिचाच आधार घेऊन लष्कराने आज शरीफ़ यांचा दुसर्‍यांदा बळी घेतलेला आहे. हा जगभरच्या व खास करून भारतातल्या उतावळ्या आणि अतिरेकी लोकशाहीवादी प्रवृत्तीसाठी धडा आहे. अर्थात तो शिकण्याची त्यांच्यापाशी किती तयारी आहे देवजाणे. धडा असा आहे, की झटपट कुठल्याही मार्गाने सत्ता मिळवण्याची घाई लोकशाहीला खिळखिळी करीत असते आणि लोकशाहीत राजकीय विरोधकाला खलनायक म्हणून रंगवण्यातून लोकशाहीबाह्य शक्ती बलिष्ट होतात. त्या शिरजोर झाल्या, मग लष्करशाही व हुकूमशाहीला पाठबळ मिळत असते. डोळ्यात अंजन घालणारा हा घटनाक्रम आहे. पण ज्यांच्या डोळ्यात ते अंजन पडावे, त्यांनीच डोळे घट्ट बंद केले तर पापण्यांना अंजन लागून काय उपयोग असतो? ते हिंदू पाकिस्तानची मुक्ताफ़ळे उधळ्ण्यात रमलेले असतात.