Sunday, July 15, 2018

आंबेडकरी विचारांचा तपस्वी

संबंधित इमेज

पाच दिवसांपुर्वी एका जुन्या मित्राचा फ़ोन आला. म्हणाला, येत्या रविवारी माझा वाढदिवस आहे. ७५ व्या वर्षात पदार्पण करतोय. म्हणालो छान आहे. काही समारंभ वगैरे आहे काय? माझी अपेक्षा होती, तिथे येण्याचे आमंत्रण वगैरे देईल आणि कदाचित त्याच्यावर छोटेसे भाषण करायला सांगेल. पण हा मित्र भलतेच काही वाढदिवसाची भेट म्हणून मागत होता आणि ती त्याला भेटवस्तु असण्यापेक्षा मलाच त्याने दिलेली मोठी भेट वाटली. त्याची अपेक्षा इतकीच होती, की त्याच्या पंच्याहत्तरीच्या निमीत्ताने मी ब्लॉग लिहावा. माझा ‘जागता पहारा’ ब्लॉग इतका लोकप्रिय वा प्रभावी असल्याची मलाही कल्पना नव्हती. अर्थात पाच वर्षात एक कोटी हिट्स मिळणार, हे तिथे संचित होणार्‍या आकड्यावरून वाटते. पण आकडा हा कधीच महत्वाचा नसतो. त्यापेक्षा त्याचा जनमानसावर पडणारा प्रभाव मोलाचा असतो. ज. वि. पवार याच्यासारख्या प्रखर आंबेडकरवादी कार्यकर्त्याला व मित्राला, मी त्याच्यावर वाढदिवशी ब्लॉग लिहावा असे वाटले, ही म्हणूनच माझ्यासाठी मोठी भेटवस्तु वाटली. तशा अनेक पुढारी मान्यवरांच्याही प्रतिक्रीया ब्लॉगविषयी आजावर आलेल्या आहेत. पण ज. वि. पवारची ही मागणी सर्वाधिक कौतुकाची आहे, कारण तितका निष्ठावान कार्यकर्ता आपल्याकडून चार शब्दांचे कौतुक मागतो, तेव्हा ऊर भरून येतो. कसल्याही अपेक्षेशिवाय आयुष्यातली साठ पासष्ठ वर्षे आंबेडकरी विचारांनी झपाटून गेलेला व अथक त्यासाठी जमेल त्या मार्गाने झुंजणारा असा माणूस, हा आजच्या युगातला तपस्वी असतो. म्हणूनच त्याने अशी अपेक्षा बाळगणे सर्वात मोठे वरदान असते. दुर्दैव इतकेच आहे, की त्याच्या तपस्येची आजच्या युगात कोणाला कदर करावी असे वाटलेले नाही. प्रामुख्याने फ़ुले शाहू आंबेडकर अशी जपमाळ ओढणार्‍या कुठल्या वर्तमानपत्र वा वाहिनीला त्याच्या अभ्यासाचा उपयोग करून घेण्याचे भान नसावे, हे त्यांचे दुर्दैव आहे.

जवि हा तरूणपणातला मित्र आणि त्याच्या कोवळ्या शाळकरी वयापासूनचा आंबेडकरवादी. तेव्हा त्याने बाबासाहेबांचे काय वाचले असेल वा ऐकले असेल, सांगता येणार नाही. पण त्या कोवळ्या वयापासून तो आंबेडकरवादी झाला आणि पक्ष संघटना वा नेत्यांपेक्षा बाबासाहेबांच्या विचारांचा मागोवा घेत चालत राहिला. साठ वर्षाहून अधिक काळ त्याने बाबासाहेबांची वाटचाल, त्यांचे संघटन, विचार व घटनाक्रमाची करून ठेवलेली नोंद, अपुर्व आहे. त्याच्यामागे कोणी आर्थिक व राजकीय़ पाठबळ घेऊन उभा राहिला नाही, की कुठल्या संघटनात्मक शक्तीचा आशीर्वाद त्याला लाभला नाही. अर्थातच तेही एका बाजूने चांगले झाले. कारण त्या नेता वा संघटनेच्या आहारी जाऊन जवि भरकटू शकला असता. पण त्यापासून अलिप्त राहून आपली कुवत व क्षमता एवढ्या बळावर त्याने जमवलेला व जोपासलेला आंबेडकरी विचाराचा ठेवा अमूल्य आहे. प्रामुख्याने बाबासाहेबांच्या निर्वाणानंतर दलित रिपब्लिकन चळवळ भरकटत गेली. विस्कळीत होत गेली, तिचा तटस्थपणे, पण आस्थापुर्वक अभ्यास करण्याचे जविचे धैर्य कौतुकास्पद आहे. ‘आंबेडकरोत्तरी आंबेडकरी चळवळ’ ही जविची ग्रंथमाला त्या धगधगत्या कालखंडाचा गोषवारा आहे. अगदी अलिकडे भीमा कोरेगावची घटना घडल्यानंतर जे वाद व संघर्ष उफ़ाळले, तेव्हा मला जविच्या त्या ग्रंथमालेची आठवण झाली. अशा घटना घडतात, तेव्हा कोणीही उपटसुंभ उठतो आणि इतिहासाची पार वाट लावून आपले राजकीय स्वार्थ साधायला पुढाकार घेतो. तेव्हा जविची आठवण होतेच. कारण समोर कितीही भडक प्रक्षोभक मांडणी तरी ती अनेकदा चळवळीच्या इतिहासाचे विकृतीकरण असते. त्यापासूनच दलित उद्धाराची चळवळ, संघटना व विचार निर्दोष व भेसळमुक्त रहावेत, म्हणून जविने आयुष्य खर्ची घातलेले आहे. पण त्याची नोंद वा दखल आजच्या चर्चांमध्ये नसावी, ही माझ्यासारख्याची वेदना आहे.

१९६० नंतरच्या दशकात नवकवी नवसाहित्याची एक पिढी समोर आली. त्यातून अनेक बंडखोर उदयास आले आणि पुढे प्रस्थापिताचे बळीही होऊन गेले. त्यातलाच एक होता नामदेव ढसाळ. त्याचाच सवंगडी होता ज. वि. पवार. या दोघांच्या वेदना शब्दातून व्यक्त व्हायच्या आणि जगासमोर एक वास्तववादी अविष्कार यायचा. त्यातूनच मग १९७० नंतर दलित चळवळीला एक नवा धुमारा फ़ुटला, जो आज दलित पॅन्थर म्हणून ओळखला जातो. त्या पॅन्थरचे पहिले पत्रकही जविच्या घरच्या पत्त्यानिशी छापले गेले होते. काळाची गरज असलेली ती घटना घडवणारा जवि, कधी नेता होऊ शकला नाही वा तशी त्याची कधी आकांक्षाही नव्हती. कुठले पद वा अधिकारासाठी त्याचा पाय नेहमी मागेच राहिला. पण आज साठ वर्ष उलटून गेल्यावरही कुठल्या पदाशिवाय जगलेला जवि, तितकाच फ़्रेश ताजातवाना वाटतो. हीच त्याच्या जीवनाची सर्वात मोठी कमाई आहे. त्याचे काम, अनुभव, ज्येष्ठता किंवा त्याग अशा गोष्टीचा उल्लेखही त्याच्या बोलण्यातून कधी ऐकायला मिळणार नाही. पण कितीही प्रतिकुल परिस्थितीतून आंबेडकरी विचार पुढे कसा न्यायचा व त्या चळवळीला धार कशी यावी, याचे चिंतन त्याच्या बोलण्यातून कायम ऐकायला मिळत असते. त्याच्यासमोर आजचे अनेक आंबेडकरवादी किती थोटे व बुटके आहेत, त्याची जाणिव अधिक व्यथित करून टाकते. कारण पॅन्थरच्या आरंभीच्या काळातली जविची तारांबळ ज्यांनी जवळून बघितलेली आहे, त्याची किंमत आजची आमदारकी वा मंत्रिपदेही भरून काढू शकत नाहीत. बॅन्केत नोकरी करून उरलेल्या वेळात अखंड पॅन्थरसाठी वेळ देणारा जवि, हा त्या काळात अटकेत व तुरूंगात जाणार्‍यांसाठी एकमात्र आधार असायचा. त्या धावपळी करूनही तो तितकाच उत्साही कसा राहू शकायचा, हे नवल होते. निराशेचा स्पर्शही त्याला कधी होऊ शकला नाही. म्हणुन त्याला तपस्वी म्हणावे लागते.

पन्नास वर्षापुर्वीचा पंचविशीतला जवि आणि आता पंच्याहत्तरीतही म्हातारा होत नाही, ही बाब नवलाईचीच आहे. कारण त्याच्याकडून तुम्हाला कधी अडचणींचा पाढा ऐकू येणार नाही. उलट कितीही निराश कार्यकर्त्याला वा नव्या पिढीला उत्तेजन व प्रेरणा देण्यात तो आजही गर्क असतो. काय नाही आहे वा कुठे अडथळा आहे, त्यापेक्षाही समोर असलेल्या परिस्थितीत काय सुलभ होऊ शकते, याचे विवेचन जवि सुरू करतो. शक्यतांचा वेध घ्यायचा आणि त्यातून नवी वाट शोधायची, हा त्याचा सततचा स्वभाव राहिलेला आहे. कदाचित आजच्या पिढीत त्याचे अनेक वारसही असतील. पण तेव्हा म्हणजे पॅन्थरच्या युगात तीसचाळीस जवि उपलब्ध असते, तर पाच दशके जुनी ही संघटना आज महाराष्ट्राच्या राजकारण व समाजकारणातला एक प्रभावशाली राजकीय प्रवाह होऊन गेली असती. पॅन्थरने आंबेडकरी चळवळीला अनेक नेते दिले. पण जवि एकच झाला. पुढे संघटनात्मक कामात मागे पडला, कारण राजकीय महत्वाकांक्षा असलेल्या सहकार्‍यांमध्ये त्याचा टिकाव लागणेच शक्य नव्हते. तर त्याने आपल्या वेळेचा सदुपयोग नंतरच्या पिढ्यांसाठी आंबेडकरी विचारांचे अस्सल बीज जतन करण्यात खर्ची घातला. आज जी या विचारांची पोपटपंची चालते, त्यांची म्हणूनच दया येते. नाव बाबासाहेबांचे घ्यायचे आणि कुठल्याही गोष्टी विचार डफ़रून द्यायचे, हा आजकाल तेजीतला धंदा झाला आहे. त्यातूनच मग भीमा कोरेगावच्या घटना घडतात आणि त्यात आंबेडकरी समाज होरपळून जात असतो, भरडला जातो. त्याचे लचके तोडणार्‍या विविध राजकीय प्रवृत्ती सोकावत जातात. त्याचाही समाचार आपल्या ग्रंथमालेतीन जविने घेतलेला आहे. नव्या पिढीतल्या दलित कार्यकर्त्यांनी व आंबेडकरी तरूणांनी कुठल्याही संघटनात्मक कार्यात उतरण्यापुर्वी, जविच्या उपलब्ध पुस्तके व ग्रंथाचे पारायण आकलन करावे. तरच त्यांना बाबासाहेबांच्या मिशनचा खरा आवाका येऊ शकेल.

आज मार्केटिंगच्या जमान्यात प्रत्येकजण आपला माल खपवण्यासाठी लोकप्रिय मॉडेल शोधत असतो आणि त्याच्या गुणवत्तेचे आपल्या मालाशी साम्य साधर्म्य दाखवून बाजार काबीज करण्याच्या धडपडीत असतो. तेच वारे राजकारण व समाजकारणात घोंगावत आहेत. अशा काळात शुद्ध आंबेडकरी विचार व भूमिका समजून घ्यायची तर जविकडे पाठ फ़िरवून चालणार नाही. आंबेडकरी विचार बाबासाहेबांच्या मूळ भूमिकेतून समजून घ्यायचे असतील, तर निर्भेळ सत्य जविच्याच ग्रंथसंपदेतून मिळवता येईल. प्रामुख्याने दलित वा आंबेडकरी विषय चर्चेत येतात, तेव्हा जविकडे संदर्भासाठी धावल्याशिवाय भागत नाही. पण ज्यांना विचारांपेक्षा मार्केटींग करून सनसनाटी माजवायची असते, ते कधी जविकडे जाणार नाहीत. जातही नाहीत. माझ्यासारख्याला अशा प्रसंगी जविला एखाद्या वाहिनीवर लाइव्ह ऐकायला खुप आवडेल. त्यातून त्या दलित आंदोलनाला नवी प्रेरणा मिळून जाईल. कदाचित पॅन्थरसारखा नवा धुमारा त्याला आजही फ़ुटू शकेल आणि खर्‍या अर्थाने नव्या युगातले नामदेव ढसाळ, राजा ढाले उदयास येऊ शकतील. जविची परंपरा चालवणारे पाचपन्नास हाडाचे कार्यकर्ते जन्माला येतील. ते एका समाजाला पुढे घेऊन जाणार नाहीत, तर सामाजिक अभिसरणाला चालना देऊन जातील. म्हणूनच या निमीत्ताने वाहिन्या व वर्तमानपत्रांच्या संपादकांना माझे आवाहन आहे. जविचा वाढदिवस साजरा करण्यापेक्षा मोक्याच्या प्रसंगी अशा माणसाला महाराष्ट्राच्या जनतेसमोर आणून बाबासाहेबांच्या सामाजिक अभिसरणाच्या मुळ संकल्पनेला हातभार लावण्याचा प्रयत्न करावा. उगाच नावाजलेले प्राध्यापक वा नेते सादर करण्यापेक्षा आंबेडकरी विचारांचा निर्भेळ ठेवा, लोकांना सादर करण्याची संधी घ्यावी. इथे जविच्या परवानगी शिवाय त्याचा मोबाईल नंबर (98339 61763) मुद्दाम देतो आहे. वाहिन्या वर्तमानपत्रेच नव्हेत तर सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या कोणीही त्याच्याशी संपर्क साधून त्याच्या अभ्यासाचा लाभ उठवावा. त्याचा पंच्याहत्तरीचे सार्थक त्यातच दडलेले आहे. जवि, तुम जियो हजारो साल. कारण सामाजिक चळवळींना तुझी गरज आहे, मित्रा!

Saturday, July 14, 2018

राजसत्ता आणि धर्मसत्तेचा संघर्ष

Image result for secular islam cartoon kureel

Religion is what keeps the poor from murdering the rich.   - Napoleon Bonaparte

जगातल्या कुठल्याही देशात वा समाजात गेलात तर तिथे धर्माचे पाखंड माजवलेले दिसेल. हे पाखंड जे माजवू शकतात, त्यांना तिथले सत्ताधीश हाताशी धरतात आणि खुश ठेवतात. अर्थात धर्म म्हणजे मशिद-मंदिर वा चर्च इतकाच मर्यादित नसतो. धर्म असे काहीच नसते. मोठ्या लोकसंख्येच्या मनावर जे हुकूमत गाजवू शकतात, हे लोक स्वर्गनरक वा पापपुण्याचा असा आभास निर्माण करतात, की त्यातून जनमानसात एक भयगंड निर्माण केला जातो. मग त्या भयगंडावर कुठल्याही शस्त्राविना हुकूमत गाजवता येत असते. वास्तवात ती दहशत कुठल्याही हिंसेपेक्षाही अधिक परिणामकारक असते. मग असे जे लोक असतात, तेच पुण्य वा पापाची आणि स्वर्ग नरकाची वर्णने करीत असतात आणि बाकीची सामान्य माणसे त्यांची वर्णने ऐकूनच गारद होत असतात. तसे नसते तर अजमल कसाब कराचीहून इथे मुंबईत मरणाच्या जबड्यात उडी घ्यायला कशाला आला असता? शत्रूदेशात हिंसा माजवून वा मुडदे पाडून आपल्याला सुखरूप मायदेशी परत जाता येणार नाही, हे समजण्याइतकी बुद्धी त्याच्यापाशी नक्कीच होती. न्युयॉर्कच्या जुळ्या मनोर्‍यावर विमाने आदळ्ल्यावर आपणही त्यात मृत्यूमुखी पडणार, हे त्या बिन लादेनच्या सवंगड्यांना पक्के ठाऊक होते. मग ते त्यात मनपुर्वक कशाला सहभागी झालेले होते? तर त्यात त्यांना धर्माचे योद्धे म्हणजे पवित्र कामाचे पाईक बनवले गेलेले होते. त्यातून मिळणारे पुण्य त्यांना थेट स्वर्गाची दारे खुली करणार होते. अशी त्यांच्या मनावर हुकूमत गाजवू शकणारा जो कोणी असेल, तो खरा धर्ममार्तंड असतो. त्याचा धर्म कुठला किंवा विचारधारा कुठली, असले प्रश्न विचारून उपयोग नसतो. जनमानसाला खेळवण्याची त्याची क्षमता वा कौशल्य त्याला धर्ममार्तंड बनवित असते. एकदा त्यांचा शब्द प्रमाण मानला, की अशा लोकसंख्येवर निर्वेध राज्य करता येत असते. कधी त्या़चे नाव इस्लाम वा हिंदू असते, तर कधी त्याचे नाव माओवादही असू शकते. व्यवहारात तो धर्माचेच काम करीत असतो.

सामान्य माणसाला पापपुण्य वा स्वर्गनरक असल्या कल्पनांनी भारावून टाकणे खुप सोपे असते. त्याच्या मनात एकदा असल्या कल्पना भरवल्या, मग त्यांना स्वतंत्रपणे विचार करता येत नाही की स्वयंभूपणे विवेकाने काही करता येत नाही. प्रतिके वा शब्द पुढे करून अशा जनसमुहाच्या मनावर राज्य करत असतात. त्यां कुशल लोकांत भले शस्त्र उगारून लढाया लढण्याची मर्दुमकी नसते. पण सामान्य जनतेला काबूत ठेवण्याची कुवत नक्की असते. ते पिडीत वंचित लोकांना खेळवू शकत असतात आणि त्यांच्याच मदतीने कुठलीही जुलमी सत्ता दिर्घकाळ निश्चींतपणे राज्य करू शकत असते. म्हणून अशा बुद्धीमान कुशल विचारवंतांना सत्ताधीश नेहमी आपल्या आश्रयाला ठेवत असतो. पंडित नेहरूंनी सत्ता हाती आल्यावर अतिशय धुर्तपणे अशा एका वर्गाला हाताशी धरले. त्याच्या पोटपाण्याचीच नव्हेतर ऐषारामाची सोय लावली. पण तसे करताना त्यांनी त्यांच्याकडून पुढल्या अनेक पिढ्या तसे कुशल प्रचारक व विचारवंत निर्माण केले जातील, असे कारखानेही उभे करून घेतले. आज देशाच्या एकाहून एक नामांकित विद्यापीठातील प्राध्यापक वा विद्यार्थी पुरोगामी भाषा कशाला बोलतात, त्याचे उत्तर उपरोक्त विवेचनातून लक्षात येऊ शकेल. स्वातंत्र्य मिळून सात दशकाचा कालावधी उलटून गेला, तरी ६०-७० टक्के जनतेला किमान गरजेच्या गोष्टी मिळू शकल्या नाहीत. तर त्याचा दोष विद्यमान मोदी सरकारचा नसून इतका काळ सत्ता उपभोगणार्‍या कॉग्रेसचा तो गुन्हा आहे. तितका़च ते तथाकथित पुरोगामी धोरणाचे पाप आहे. १९९१ सालात नरसिंहराव यांचे कॉग्रेस सरकार सत्तेत आले आणि त्यानंतर आर्थिक सुधारणा सुरू झाल्याचा खुप डंका पिटला जातो. पण त्याआधी ४४ वर्षे आर्थिक बंदिस्तीकरण कोणी करून ठेवले होते? तेही नेहरू व त्यांच्या समाजवादी विचार भूमिकांचेच पाप होते ना? त्याविषयी किती बोलले जाते?

मनमोहन सिंग यांनी अर्थमंत्री म्हणून १९९१ सालात मुक्त अर्थव्यवस्था आणली असेल, तर तिला आधीपासून बंदिस्त गुलाम कोणी करून ठेवलेले होते? प्रत्येक बाबीत निर्बंध व नियंत्रणे लावून अर्थकारण व उद्योग व्यापाराची नाकेबंदी नेहरू वा त्यांच्या धोरणांनीच केलेले असेल तर गुन्हेगार नेहरूच ठरतात ना? किंबहूना त्यांच्या अशा आर्थिक कोंडी करणार्‍या धोरणांना विरोध करणार्‍यांना उजवे किंवा प्रतिगामी कोणी ठरवले होते? इथल्या स्वातंत्र्योत्तर बुद्धीवादी लोकांनीच ते पाप केलेले होते ना? पण नेहरूंच्या काळात देशाला अधिकाधिक गरीबी व बेकारीत लोटले जाण्याला भारताचे भाग्य घडवणारा स्वर्ग ठरवणारे कोण होते? भारतातले संपादक, अभ्यासक, शहाणे सर्व़च समाजवादी होते ना? त्याच समाजवादाने देशाला अधिकाधिक गरीबी व दिवाळखोरीच्या खाईत लोटत नेले. पण त्याला़च विकास वा प्रगती असल्याची प्रमाणपत्रे व प्रशस्तीपत्रे देणारे कोण होते? आजही आहेतच ना? नेहरूंना देशाचा भाग्यविधाता ठरवणार्‍यांनीच, विचारवंत म्हणून गरीबी जनतेच्या माथी मारली आणि त्याला गुंगीत ठेवले. त्या गरीबीत पिचणार्‍यांनी कधी श्रीमंतांचे मुडदे पाडले नाहीत की त्यांच्या विरोधात बंडाचा झेंडा उचलला नाही. कारण त्यांना समाजावादी साम्यवादी स्वर्गाची स्वप्ने दाखवून आभासात रममाण करणारे पुरोगामी धर्ममार्तंड इथे मोकाट होते. त्यांच्यासाठी नेहरूंनी विविध विद्यापीठे, अभ्यास संस्था व अकादम्या उघडून दिलेल्या होत्या. त्याच्या अनुष्ठानी ऐषारामात पैसा कमी पडू नये, अशी वतने अनुदाने दिलेली होती. त्यांनी सतत नेहरू वा त्यांच्या कुटुंबियांच्या कर्तॄत्वाचे गुणगान करावे आणि त्यांना कल्याणकारी राज्यकर्ते ठरवून भाटगिरी करावी, इतकीच अपेक्षा होती. बदल्यात नेहरूंनी त्यांची सर्व चैनीची सोय लावायची होती. हा एकप्रकारचा धर्म होऊन गेला आणि गरीब वंचित अन्याय सोसूनही आनंदित रहायला शिकत गेले होते.

धर्मसत्ता आणि राजसत्ता यांचे नेहमीच असे साटेलोटे असते. जेव्हा ही धर्मसत्ता राजसत्तेला जुमानत नाही, तेव्हा त्यांचा बंदोबस्त राजसत्तेला करावा लागतो. अलिकडेच काही महिन्यांपुर्वी सौदी अरेबियात एका राजपुत्राने सत्ता बळकावली व इतर राजपुत्रांना मारले किंवा शरण यायला भाग पाडले. त्याच्या वाटेत आडवे येणार्‍या तिथल्या काही काजी मौलवींनाही उचलून तुरूंगात डांबले गेले. जे मौलवी नव्या सुलतानाची पाठ थोपटत होते, त्यांना धर्माधिकारी म्हणून मान्यता दिली गेली आणि बदल्यात त्यांनी नव्या राजपुत्राची तळी उचलून धरलेली होती. हेच सोवियत युनियनच्या काळात रशियामध्येही चाललेले होते. तिथे धर्माला अफ़ूची गोळी मानले जात होते. पण धर्माचार्यांच्या ऐवजी विचारवंत अभ्यासक व संपादक लेखक यांना धर्ममार्तंडाचा दर्जा देण्यात आलेला होता. अमर्त्य सेन काय म्हणतात? अमूकतमूक साहित्यिकाने काय तारे तोडले, त्याचे कौतुक आपल्याकडे तसेच चालते. कारण भारतीय लोकशाहीत नेहरू खानदानाची राजेशाही पुरोगामी राज्यव्यवस्था म्हणून पद्धतशीरपणे लोकांच्या माथी मारलेली होती. त्यात मग अशा पुरोगामी धर्माचार्यांचे हवाले दिले जातात. कुराण, बायबल वा कुठल्या धर्मग्रंथाचा हवाला द्यावा, तसा आपल्याकडे अशा मान्यवरांचे मत दाखला म्हणून दिला जात असतो. त्यातून पापपुण्याच्या कल्पना रुजवल्या जातात व बळकट केल्या जातात. असे दोन वर्ग एकमेकांना पुरक म्हणून काम करीत असतात. त्यांच्या हितसंबंधांना बाधा आली, मग तात्काळ लोकशाही धोक्यात आली, अशी आरोळी ठोकली जात असते. अघोषित आणिबाणी आली म्हणून अफ़वा पिकवली जात असते. वास्तवात त्यातले काहीही घडालेले नसते किंवा अतशी शक्यताही नसते. पण हे शेकडो वर्षे चालत आलेले आहे आणि कुठल्याही राज्यव्यवस्थेमध्ये ते सहजगत्या रुजवले जोपासले जात असते.

अशा समजुती वा भमातून लोकसंख्या बाहेर पडू लागली, मग या अभिजन व सत्ताधीश वर्गाची मोठी तारांबळ उडत असते. गुंगी दिलेल्या व्यक्तीला अकस्मात अपेक्षेपेक्षा लौकर जाग येऊ लागली; मग पुन्हा घाईगर्दीने त्याला गुंगीचे औषध देण्याचा आटापीटा सुरू होतो, त्यातलाच हा प्रकार आहे. २०१४ साली यापैकी कोणा सत्ताधीश वा त्यांनी पोसलेल्या धर्माचार्यांना समाज इतका खडबडून जागा होईल, अशी अजिबात अपेक्षा नव्हती. मतदानाच्या सुरूवातीला तशी शक्यता दिसायला लागल्यावर त्यांची तारांबळ उडाली होती. मग त्यांनी सामान्य जनतेला पापपुण्याच्या स्वर्गनरकाच्या गोष्टी सांगायला आरंभ केलेला होता. कोणी देश सोडून पळून जाव्रे लागेल म्हणत होता, तर कोणी देशाचा सत्तानाश होण्याची हमी देऊन घाबरवित होता. आज चार वर्षे उलटून गेल्यावरही देश शाबुत आहे आणि जगात देशाची प्रतिष्ठा वाढलेली आहे. त्याकडे बघता, हे तमाम पुरोगामी धर्माचार्य किती भोंदू होते व आहेत, त्याची साक्ष मिळते. चार वर्षापुर्वीच्या मतमोजणीने त्यांन धक्का दिला आणि त्या ग्लानीतून जाग येईपर्यंत दोनतीन वर्षे उलटून गेली होती. आता आणखी काही महिन्यात देशाच्या सार्वत्रिक निवडणूका होऊ घातल्या आहेत आणि त्यात पुन्हा एकदा असे कालबाह्य धर्माचार्य आपले नशीब आजमावून बघायला मैदानात उतरलेले आहेत. त्यांनी पुन्हा एकदा जुन्याच आरोपांच्या फ़ैरी सुरू केल्या आहेत. मग लोकांना असा प्रश्न पडतो, की हे तथाकथित विचारवंत मोदींचा इतका द्वेष कशाला करतात? मोदींनी त्यांच्या स्वातंत्र्यात वा कशातही कुठली बाधा आणलेली नाही. मग अशा द्वेषाची गरज काय? कारण काय? त्याचे उत्तर राजसत्ता आणि धर्मसत्ता यांच्या मैत्रीत सामावलेले आहे. मोदींनी अशा पुरोगामी धर्माचार्यांना प्यार असलेली राजसत्ता उलथून पाडली याचे दु:ख अजिबात नाही. संताप रोष आहे, तो नव्या सताधीशाने आश्रय नाकारण्यासाठीचा .

कुठल्याही अशा धर्ममार्तंड वा धर्माचार्यांना कुठला धर्म वा विचारधारेशी अजिबात कर्तव्य नसते की ममत्व नसते. त्यांना आपल्या व्यक्तीगत स्वार्थ व ऐषारामाशी कर्तव्य असते. राजा बदलला तरी पौरोहित्य व धर्मचिकित्सा करण्याचा अधिकार आपल्यापाशी कायम असावा, इतकाच त्यांचा आग्रह असतो. राजाने शस्त्रबळावर हुकूमत गाजवावी आणि जनमानसावर धर्माचार्यांची हुकूमत सन्मानित करावी, असा अट्टाहास असतो. मोदी सत्तेत येण्यापुर्वी सहा दशकात सत्ताधीश कितीतरी बदलत गेले. पण ज्याला धर्मसत्ता म्हणतात, अशी विचारवंत, अभ्यासक वा बुद्धीजिवी वर्गाची जी टोळी दिर्घकाळ जनमानसावर हुकूमत गाजवत होती, तिचा अधिकार संकटात आलेला नव्हता. तिला नवा सत्ताधीश धुप घालत नाही की त्यांच्या शिव्याशापांना किंमत देत नाही. तथाकथित समाजवादी, साम्यवादी वगैरे जी विचारधारा नेहरूंनी रुजवली, तिला नेहरूवाद म्हणतात. ती धर्मसत्ता होती. सत्ताधीश बदलला तरी विचारधारा कायम होती आणि त्या व्यवस्थेत विविध गटातटांची सोय छानपैकी लावून देण्यात आलेली होती. ती मोदी नावाच्या नव्या सत्ताधीशाने विस्कटून टाकलेली आहे. तथाकथित अर्थशास्त्रज्ञ, विचारवंत, मान्यवर, साहित्याचार्य, कलाक्षेत्रातले मक्तेदार अशा कुणालाही मोदी जुमानत नाहीत वा आश्रयही देत नाहीत. त्यांचे विविध मठ निकालात काढले गेले आहेत. नियोजन आयोग, साहित्य अकाद्मी अभ्याससंस्था, विद्यापीठे यांची ज्ञानक्षेत्रातली मक्तेदारी नव्या सत्ताधीशाने लिलावात काढलेली आहे. म्हणून त्यांना धर्म धोक्यात आलेला दिसतो आहे. धर्म वा लोकशाही वगैरे काहीही धोक्यात आलेली नसून पुरोगामी धर्माचार्यांचा उदरनिर्वाह धोक्यात आलेला आहे. त्यांना बाजूला करून आजचा सत्ताधीश थेट लोकांशी संवाद साधतो, माध्यमे वा संपादकांना विचारत नाही, हे खरे दुखणे आहे. म्हणून मग महापाप म्हणून आरोळ्या ठोकल्या जात आहेत. पण ऐकणारा कुणीच राहिलेला नाही.

सरकारच्या विविध योजनांचे लाभ थेट जनतेपर्यंत पोहोचू लागलेले आहेत आणि समाजमनाची मक्तेदारी म्हणून चाललेला अशा आधुनिक धर्माचार्यांचा ऐषाराम संपुष्टात आल्याने ते विचलीत झालेले आहेत. गरीबांना झुलवण्याची गरज उरलेली नाही, कारण पापपुण्याच्या स्वर्गनरकाच्या भ्रमातून लोक हळुहळू बाहेर पडत चालले आहेत. ते असे समजूतीतून बाहेर पडले, तर या पापपुण्याच्या मक्तेदार दुकानदारांची गरज उरत नाही. निरोगी असल्याचे रोग्याला उमजू लागले तर दवाखाने चालवायचे कसे? ही समस्या झाली आहे. पुरोगामी, समाजवादी म्हणून सहा दशके चाललेले बाजार उठत चालले आहेत. आपण गरीबांचे वाली म्हणून मिरवण्याच्या जागा संपत गेल्या आहेत. पुरोगामीत्वाचा मुखवटा फ़ाटत गेला आहे. मग त्यावरच गुजराण करणार्‍यांनी मेटाकुटीला आल्यास नवल कुठले? बहूजन समाज जेव्हा पापपुण्याच्या फ़ेर्‍यातून मुक्त होतो, तेव्हा त्याला मोक्ष देण्यासाठी कुणी मध्यस्थ धर्माचार्याची गरज उरत नाही. आज देशातील अधिकाधिक जनता सुबुद्ध व स्वयंभू होऊ लागली आहे. तिला अनुदानाची रक्कम थेट खात्यात जमा होऊ लागल्याने अनुदानासाठी झुंजणार्‍या दलालांची गरज वाटेनाशी झाली आहे. आर्थिक घोटाळ्यात गुंतलेल्यांना कोर्टात खेचले जात आहे. हे असेच चालू राहिले तर पुन्हा मोदी विजयी होतील आणि पुढल्या पाच वर्षात नेहरूवादी धर्माचे नामोनिशाण पुसले जाईल, अशा भयगंडाने अनेकांना पछाडलेले आहे. त्याचा अर्थ त्यांना पुन्हा नेहरू घराण्याची सत्ता आणायची आहे किंवा राहुल गांधी पंतप्रधान व्हावेत, असेही नाही. त्यांची अपेक्षा खुप कमी आहे. त्यांना मोदी वा कोणाही सत्ताधीशाने आजही त्यांच्या धर्माचार्य असण्याला मान्यता द्यावी, इतकीच अपेक्षा आहे. ते मोदींच्या चुकांवर पांघरूण घालतील व बदल्यात मोदींनी त्यांना जनमानसावर हुकूमत गाजवण्याची मोकळीक द्यावी. पण त्यात अडचण इतकीच आहे, की मोदींना अशा कुणा मध्यस्थाची गरजच राहिलेली नाही. आपण करतो तो कारभार अन्याय्य असेल तर जनता आपल्याला पराभूत करील, इतका मोदींचा आपल्या कामावर विश्वास आहे. मग या पुरोगामी धर्माचार्यांने भवितव्य काय?

अंजन, डोळे आणि पापण्या

Image result for pakistan cartoon kureel

आज पाकिस्तानचे माजी पंतप्रधान नवाज शरीफ़ यांना अटक करून तुरूंगात टाकण्यात आल्यामुळे अनेकांना ती लोकशाहीची हत्या वाटते आहे आणि त्यात तथ्य आहे. पण अशी लोकशाहीची प्रथमच पाकिस्तानात हत्या झालेली नाही वा जगातलाही हा पहिला प्रसंग नाही. जे लोक आज लोकशाहीच्या नावाने गळा काढतात, अशाच लोकांच्या मदतीने नेहमी लोकशाहीचा गळा घोटला जात असतो. कारण ज्या तत्वावर किंवा नियमाच्या पायावर लोकशाही उभी असते, तो पाया खोदून काढण्यासाठी अशाच उतावळ्या लोकशाहीवादी दिडशहाण्यांचा हातभार लागत असतो. आज बळीचा बकरा दिसणारे नवाज शरीफ़ त्यापैकीच एक आहेत आणि कधीकाळी त्यांनीच आपल्या आजच्या मारेकर्‍यांना त्यासाठी बळ दिलेले होते. पाक लष्करशाहीने कायम पाकिस्तानी लोकशाहीला व जनतेला ओलिस ठेवलेले आहे. पण त्या लष्करशाहीला शिरजोर व्हायला नवाज शरीफ़ वा बेनझीर भुत्तो व तिच्या पित्याने, म्हणजे झुल्फ़ीकार अली भुत्तो यांनीही बळ दिलेले होते. लष्करशाही वा हुकूमशाहीकडे कुठलेही तत्व किंवा विचारधारा नसते. अशावेळी त्यांना आपली हुकूमत जनतेच्या गळी सुखनैव उतरवण्यासाठी आपल्या कुठल्याही कृत्याला वैचारीक चौकटीत बसवून देणारे समर्थक वा बुद्धीमंत लागत असतात. राजकीय नेतेही आवश्यक असतात. तेव्हा जे लोक झटपट मार्गाने सत्तेपर्यंत जायला उतावळे झालेले असतात, तेच मग सत्तेच्या आमिषाने  दडपशाहीला समर्थन देऊन जवळचा मार्ग म्हणून दडपशाहीचे भागिदार होतात. हळुहळू त्यांच्या हातचे कळसुत्री बाहुले बनून जातात. पण लौकरच आपण सुत्रधार नसून बाहुले झाल्याची जाणिव त्यांना होते आणि तोवर वेळ गेलेली असते. एकेदिवशी तेच अशा दडपशाहीचे बळी होतात, जसे आज शरीफ़ बळी गेले आहेत आणि काही वर्षापुर्वी बेनझीर व तिच्यापुर्वी झुल्फ़ीकार अली भुत्तो बळी गेलेले होते.

१९६० च्या जमान्यात पाकिस्तानची सत्ता याह्याखान नावाचा लष्करप्रमुख बळकावून बसला होता. १९६५ च्या युद्धात भारताकडून दणदणित पराभव झाल्याने जनरल आयुब खान या लष्करशहाला सत्ता सोडावी लागली. त्याने गाशा गुंडाळून तात्कालीन सरसेनापती याह्याखान यांना सत्ता देऊन निरोप घेतला. त्या काळात राजकीय नेतृत्व झुल्फ़ीकार अली भुत्तो यांच्यापाशी होते. पाकिस्तानात दोन राजकीय प्रवाह प्रचलीत होते. एक पश्चीम पाकिस्तानची पिपल्स पार्टी व दुसरा पुर्व पाकिस्तानातील शेख मुजीबूर रहमान यांची आवामी लीग. १९७० च्या सुमारास जगभरचे दडपण आले म्हणुन याह्याखान यांनी सार्वत्रिक निवडणूका घेतल्या आणि त्यात लोकसंख्येने मोठ्या असलेल्या पुर्व पाकिस्तानातील बहुतांश जागा जिंकलेल्या अवामी लीगच्या हाती सत्ता जाणार हे उघड होते. पण पाकिस्तानची सत्ता स्थापनेपासून पश्चीमेकडल्या पंजाबी मुस्लिमांच्या हाती राहिलेली होती. राजकारणापासून सर्व क्षेत्रात पंजाबी मुस्लिमांचा वरचष्मा होता आणि त्यात सिंध वा बंगाली नेत्यांसह कुठल्याही क्षेत्रातील पाक मान्यवरांना स्थान मिळत नव्हते. अशावेळी लोकशाही मार्गाने जिंकलेल्या बंगाली अवामी लीगच्या मुजीबूर यांच्या हाती देशाची सत्ते सोपवणे पाक लष्करशहांना अशक्य झालेले होते. त्यातून पर्याय म्हणून सिंधी नेता असलेल्या व सिंधी वर्चस्व असलेल्या पिपल्स पार्टीच्या भुत्तो यांना याह्याखान यांनी पुढे केले. त्यांनीही लोकशाहीला लाथ मारून आपल्या जागा कमी असताना पंतप्रधान होण्याची तयारी दर्शवली. त्यासाठी मुजीबूर यांच्यावर दबाव आणला गेला. तो त्यांनी मानला नाही तर मुजीबूरना थेट तुरूंगात टाकून पुर्व पाकिस्तानात लष्करी बळावर अवामी लीग संपवण्याचे प्रयास झाले आणि त्यासाठी भुत्तो यांची बुद्धी वापरली गेली. पण यातून लौकरच आपलाही असाच बळी जाऊ शकतो, हे भुत्तोंना कुठे उमजले होते? सत्तेच्या आमिषामुळे त्यांनी लष्कराचे कळसुत्री बाहुले होण्यास मान्यता दिली.

१९७१ च्या युद्धात भारताकडून दुसरा फ़टका बसल्यावर आयुबखान यांच्याप्रमाणेच याह्याखान यांना पळ काढावा लागला आणि त्यांनीच पुढे केलेले भुत्तो उरलेल्या पाकिस्तानचे सर्वेसर्वा झाल्यासारखे वागू लागले. युद्धातील पराभव व नामोहरम झालेल्या पाकसेनेचे मनोधैर्य खच्ची झालेले होते आणि त्याचा राजकीय फ़ायदा घेत भुत्तो यांनी मोठी धुर्त चाल खेळली. आपल्याला लष्कर शिरजोर होऊ नये, म्हणून त्यांनी तुलनेने अननुभवी व कोवळ्या वयातले लष्करी अधिकारी झिया उल हक यांना लष्करप्रमुख म्हणून नेमले आणि ज्येष्ठ अनुभवी सेनाधिकार्‍यांना परस्पर निकालात काढले. लष्करी संघटनेत आपला जम व बस्तान बसेपर्यंत झिया शांत होते. पण जसजशी भुत्तो यांना सत्ता राबवण्यासाठी लष्कराचा अधिकाधिक उपयोग करण्याची पाळी येत गेली, तसतशी झियांची महत्ता वाढत गेली. भुत्तो सरकारच्या विरोधात थोडी नाराजी व्यक्त होऊ लागल्यावर झियांनी आजच्या शरीफ़ यांच्याप्रमाणेच झुल्फ़िकार अली भुत्तोंना हाकलून लावत सत्ता काबीज केली आणि पाकिस्तानात लष्करी राजवट जाहिर केली. आपल्या सत्तेला जनतेचा पाठींबा मिळण्यासाठी त्यांनी भुत्तो यांच्यावर भ्रष्टाचाराचे आरोप लावले आणि न्यायालयावर दडपण आणून भुत्तोंना दोषीही ठरवून घेतले. तेवढ्यावर न थांबता भुत्तोंना फ़ाशीही फ़र्मावून घेतली आणि जाहिर चौकात फ़ाशीचा तमाशाही केला. त्यामुळे जगभर कल्लोळ माजला तरी लौकरच सोवियत युनियनने अफ़गाणिस्तानमध्ये घुसखोरी केली आणि पाकिस्तानच्या याच लष्करशाहीला जगभरच्या महान लोकशाहीवादी सत्तांनी समर्थन दिले. त्यातून त्याच झियांना जगन्मान्यता मिळाली. कारण जगातल्या तथाकथित महान लोकशाहीवाद्यांना अफ़गणिस्तानात सोवियत सत्तेशी मुकाबला करण्यासाठी पाकिस्तानचे सहकार्य व सहभाग हवा होता. म्हणजेच आज जे पाकिस्तानात घडते आहे, त्याला जगभरचे लोकशाहीवादी तितकेच जबाबदार आहेत ना?

अमेरिका व युरोपच्या महान लोकशाहीप्रेमींना अफ़गाणिस्तानात व अन्यत्र कम्युनिस्ट प्रसार थोपवायचा होता आणि पाकिस्तानात नवाज शरीफ़ या नव्या नेत्याला सत्ता मिळवण्याची स्वप्ने पडत होती. त्याने पाकिस्तान मुस्लिम लीगच्या नावाने राजकारणात प्रवेश करून लष्कराशी हातमिळवणी केलेली होती. तेव्हा लष्कराच्या दडपशाही व हुकूमशाहीला कंटाळलेल्या जनतेला पर्याय हवा होता आणि तो शरीफ़ नक्कीच नव्हते. त्यामुळे पित्याच्या फ़ाशीपुर्वीच परदेशी पळून गेलेल्या बेनझीर भुत्तोविषयी एक सहानुभूती जनमानसात होती. तिचा प्रभाव दिसायला झियांचा अपघाती मृत्यू व्हावा लागला. पित्याच्या पुण्याईवर बेनझीर पाकिस्तानच्या पंतप्रधान होऊ शकल्या. पण तिथली लष्करशाही व पंजाबी वर्चस्वाला आव्हान देताना त्यांची सत्ता लौकरच ढासळली. तेव्हा हक्काचा पंजाबी राजकीय नेता म्हणून लष्कराने नवाज शरीफ़ यांना पुढे आणलेले होते. आज जितक्या कारस्थानी कारवाया करून इमरान खान याला पंतप्रधान बनवण्यासाठी तिथली हेरसंस्था व लष्कर पुढाकार घेत आहे, तसेच तेव्हा शरीफ़ यांच्यासाठी प्रयत्न झालेले होते. शरीफ़ हा त्यातूनच प्रभावशाली नेता होऊ शकला. पण हळूहळू तो आपल्या बुद्धीने चालू लागल्यावर लष्कराला त्याची अडचण व्हायला लागली. नव्या पिढीत नवाज आणि बेनझीर असे दोन पाकिस्तानी प्रतिस्पर्धी नेते उदयास आले आणि त्यांना दाणे टाकून झुंजवण्याचे डावपेच लष्करी नेतृत्व खेळत राहिले. शरीफ़ यांना लष्करानेच पुढे आणलेले होते. पण खरीखुरी सत्ता हाती आल्यावर त्यांनी बेनझीरच्या पित्याची चुक जशीच्या तशी पुन्हा केली. त्यांनी आपल्याला लष्करात आव्हान देणारा कोणी राहू नये, म्हणून मुशर्रफ़ या मोहाजीर अधिकार्‍याची लष्करप्रमुख म्हणून नेमणूक केली. पण एकेदिवशी तोच झियांसारखा उलटला आणि त्याने भुत्तोंच्याच पद्धतीने शरीफ़ यांना सत्ताभ्रष्ट केले. सौदी अरेबियाच्या राजाने हस्तक्षेप केला म्हणून आज शरीफ़ हयात आहेत.

मुशर्रफ़ यांनी सत्ता बळकावली आणि काही नामधारी राजकीय नेत्यांना पंतप्रधान वगैरे नेमून सत्ता राबवली. तेव्हा शरीफ़च्या सुडबुद्धीला घाबरून बेनझीरने परदेशी पळ काढलेला होता. म्ह्णूनच बेनझीरने मुशर्रफ़ यांच्या कृतीचे नंतर समर्थन केले होते. पुढे जागतिक दडपणामुळे मुशर्रफ़ना निवडणूका घ्याव्या लागल्या, त्यांनी इमरान खान हे पात्र पुढे आणलेले होते. बेनझीर व शरीफ़ यांच्या समोर इमरानची डाळ शिजणार नाही, म्हणून बेनझीरची हत्याही घडवून आणली गेली. पण त्याने सहानुभूती निर्माण होऊन कारभार तिचा पती आसिफ़ अली झरदारीकडे गेला. पाच वर्षे चाललेले तेच बहुधा पहिले सरकार असावे. त्यानंतर झालेल्या निवडणूकीत इमरान खानला पाकचा अरविंद केजरीवाल असल्यासारखा पेश करण्यात आले, पण त्याचा खरोखर केजरीवाल झाला आणि शरीफ़ मोठ्या मताधिक्यने निवडून आले. त्यानंतर मात्र शरीफ़नी पद्धतशीर लष्कराची महत्ता कमी करण्याचे प्रयास केले आणि दिवसेदिवस हे वितुष्ट वाढतच गेले. ज्या लाष्करशहांना १९८० च्या दशकात प्रतिष्ठा मिळवून देण्याची घाई शरीफ़ यांनी केली, त्याच लष्कराने आता त्यांची चोहीकडून कोंडी केलेली आहे. त्याच शरीफ़ यांनी बेनझीर व तिच्या पतीला गोत्यात टाकण्यासाठी एनएबी नावाची दक्षता संस्था उभी केली, तिचाच आधार घेऊन लष्कराने आज शरीफ़ यांचा दुसर्‍यांदा बळी घेतलेला आहे. हा जगभरच्या व खास करून भारतातल्या उतावळ्या आणि अतिरेकी लोकशाहीवादी प्रवृत्तीसाठी धडा आहे. अर्थात तो शिकण्याची त्यांच्यापाशी किती तयारी आहे देवजाणे. धडा असा आहे, की झटपट कुठल्याही मार्गाने सत्ता मिळवण्याची घाई लोकशाहीला खिळखिळी करीत असते आणि लोकशाहीत राजकीय विरोधकाला खलनायक म्हणून रंगवण्यातून लोकशाहीबाह्य शक्ती बलिष्ट होतात. त्या शिरजोर झाल्या, मग लष्करशाही व हुकूमशाहीला पाठबळ मिळत असते. डोळ्यात अंजन घालणारा हा घटनाक्रम आहे. पण ज्यांच्या डोळ्यात ते अंजन पडावे, त्यांनीच डोळे घट्ट बंद केले तर पापण्यांना अंजन लागून काय उपयोग असतो? ते हिंदू पाकिस्तानची मुक्ताफ़ळे उधळ्ण्यात रमलेले असतात.

शरियत कोर्ट आणि खाप पंचायत

Image result for khap panchayat cartoon

मध्यंतरीच्या काळात हिंदू समाजातील विविध जातपंचायती व खाप पंचायतींना कोंडीत पकडण्यासाठी पुरोगामी लोकांनी खुप प्रयास केले होते आणि त्याला सुप्रिम कोर्टात आव्हान देऊन झालेले आहे. आजच्या काळाशी सुसंगत नसल्याने अशा कुठल्याही न्याय पंचायती वा त्यांच्या अधिकाराला कोर्टाने बंदी घातलेली आहे. किंबहूना तशा काही घटना घडल्यास त्यामध्ये भाग घेणार्‍यांच्या विरोधात कारवाई होऊ शकते. इतके स्पष्ट चित्र असताना मुस्लिम समाजातील काही मुठभरांनी शरियत कोर्टाच्या गमजा कराव्यात, याला मस्ती म्हणतात. कारण एका बाजूला हीच संस्था म्हणजे अखिल भारतीय मुस्लिम व्यक्तीगत कायदा मंडळ, बाबरी मशिदीसाठी सुप्रिम कोर्टात दाद मागते आहे. म्हणजे आपल्याला कुठल्याही बाबतीत थेट न्याय करण्याचा अधिकार नसल्याचे मान्य करून तिथे न्यायाची याचना करते आहे. मग तेच लोक शरियत कोर्ट स्थापण्याच्या वल्गना कशाला करीत आहेत? कारण खाप पंचायत व शरियत कोर्ट यात तसूभर फ़रक नाही. देशाची राज्यघटना व प्रस्थापित कायद्याने ज्याला मान्यता दिलेली नाही, अशी कुठली व्यक्ती वा संस्था, न्यायदानाचे काम करू शकत नाही. त्यांनी तसे करणे हाच एक गुन्हा ठरतो. तरीही इतका मस्तवालपणा केला जात असतो. म्हणजे जे लोक इतरवेळी आपल्या धर्माच्या सुरक्षा व अधिकारासाठी राज्यघटना व अन्य कायद्याच्या पदराआड लपत असतात, तेच मतलब संपला मग त्याच घटना व कायद्याला वाकुल्याही दाखवायला तयार असतात. याला गुन्हेगारी मानसिकता म्हणतात. शरियत म्हणजे मध्ययुगीन इस्लामी राज्यातला कायदा आहे. अर्थात तो मुळातच लिखीत स्वरूपाचा कायदा नसून बिटिश सत्तेने आपल्या कारकिर्दीत ज्या़चे शब्दांकन केले, असा मसूदा आहे. पण घटना अस्तित्वात आल्यावर असे सर्व कायदे व पंचायती आपोआप विसर्जित झाल्या आहेत.

मोदी सरकार आल्यापासून देशातले पुरोगामी चाळे व चोचले संपुष्टात आले असल्याने, ह्या पळवाटा शोधल्या जात असतात. इतकी वर्षे या लोकांनी राज्यघटनेतील धर्मस्वातंत्र्याचा आडोसा घेऊन आपली मस्ती चालविली होती. त्यात अडथळा आल्यास मतपेढीच्या मदतीने राज्यकर्त्यांनाही वाकवलेले होते. म्हणून तर राजीव गंधी पंतप्रधान असताना शहाबानो हिच्या बाबतीत निर्णय सुप्रिम कोर्टाने दिलेला असताना तोही गुंडाळण्यापर्यंत शरणागती पत्करली गेली होती. पण आज चार दशकांनंतर चित्र खुप बदललेले आहे. राज्यघटना सर्वोच्च व सुप्रिम कोर्ट अंतिम ठरवण्यासाठी जी छप्पन इंची छाती लागते, तसा राजकीय नेता निवडून आला आहे आणि त्याने अनेक राजकीय भ्रम जमिनदोस्त करून सत्तेपर्यंत मजल मारली आहे. त्यातला पहिला भ्रम होता, मुस्लिम मतांशिवाय भारताचे केंद्र सरकार बनवलेच जाऊ शकत नाही. भाजपा मुस्लिम मते मिळवू शकत नाही, म्हणून त्याला कधीच बहूमत मिळू शकणार नाही. किंबहूना कुठलाही पक्ष वा नेता मुस्लिमांच्या धर्मांधतेला रोखायचा प्रयत्न करी्ल, तर त्याने पंतप्रधान व्हायचे स्वप्नच विसरून जावे. अशी एक घट्ट राजकीय समजूत होऊन गेलेली होती. पण २०१४ च्या लो्कसभा मतदानात मोदींनी मतदानातून त्याच भ्रमाला मूठमाती दिली. मुस्लिमांना उमेदवारी दिली नाही वा मुस्लिम टोपी घातली नाही, म्हणून सगळीकडून झोड उठली. तरीही हा नेता अढळ राहिला आणि भारतीयांनी त्याला भरभरून मते देत पंतप्रधानपदी बसवले. तेव्हा पुरोगामी मुर्खांसह अनेकांना गाढ झोपेतून जाग आली. मतांच्या बळावर भारतीय राजकीय पक्षांना ओलिस ठेवता येणार नाही, हा सिद्धांत प्रत्यक्ष अवतरला. तिथून हे मुस्लिम कायदा मंडळ वा विविध मुस्लिम मतांचे मक्तेदार दिवाळखोरीत निघाले. तिथून मग मुस्लिम समाजाला खर्‍या अर्थाने प्रथमच गुलामीतून मुक्तता मिळायचे काम सुरू झाले.

मागल्या चार वर्षात मोदींनी अतिशय चलाखीने तलाक व शरियत असे विषय सुप्रिम कोर्टाच्या दारात आणून ठेवले आणि त्या मक्तेदारीला क्रमक्रमाने सुरूंग लागत गेला. त्यातून मग पुरोगामी पक्षांसोबतच या मुस्लिम नेते व मंडळांची शक्ती क्षीण होत गेली. धर्माच्या नावाने समाजाला ओलिस ठेवण्याचे अनेक मार्ग असतात. त्यात खाप पंचायत, जात पंचायत तशीच शरियतही असते. धर्माच्या नावाने ओलिस ठेवलेल्या अशा लोक समुदायाला मग त्याच गुलामीत राहिल्याने घटनेने दिलेले स्वातंत्र्य उपभोगता येत नाही. त्यांच्या व्यक्तीगत मताला गुंडाळून असे धार्मिक व राजकीय मुस्लिम नेते मतांचे सौदे करतात आणि राज्यकर्त्यांनाही वश करून घेतात. राजीव गांधी त्यालाच बळी पडले होते आणि त्यांनी अशा मौलवी काझींसमोर शरणागती पत्करून सुप्रिम कोर्टाचा निकालही फ़िरवला होता. मोदींनी त्याला साफ़ नकार दिला. पण त्यापेक्षा मोदी नकार देतील, अशी हमी असल्याने काही मुस्लिम महिलांनी कोर्टापर्यंत जाण्याची हिंम्रत केली आणि मार्ग साफ़ झाला. आधीच दिवाळाखोरीत गेलेली व्होटबॅन्क असलेले मुस्लिम नेते मग निराश वैफ़ल्यग्रस्त होते. कोर्टाचा निकाल विरुद्ध गेल्यावर त्यांच्या पायाखालची जमिन सरकलेली आहे. ती पुन्हा मिळवायची तर धर्माच्या नावाने पुन्हा मुस्लिम लोकसंख्येला आपल्या टाचेखाली आणणे भाग आहे. ते नुसत्या धर्माच्या नावाने आता शक्य राहिलेले नाही. मागल्या चार वर्षामध्ये सुन्नी सोडून अन्य पंथीय मुस्लिम व मुस्लिम महिला अशा मक्तेदारीला झुगारून प्रगत वाटचालीसाठी पुढाकार घेऊ लागलेले आहेत. त्याचे प्रतिबिंब उत्तरप्रदेश लोकसभा व विधानसभा मतदानात पडले आहे आणि त्यातून धर्ममार्तंड नेत्यांना जाग आलेली नसली, तरी सामान्य मुस्लिम जागृत होत चालला आहे. मोदी सरकार अशा जाग आलेल्यांना प्रोत्साहन देऊन धर्मांधतेचा विळखा सैल करते आहे.

अशा एकूण अनुभवातून गेलेल्या मुस्लिम नेत्यांना म्हणूनच आता आधी आपल्या व्होटबॅन्केची बाजारातील पत दाखवणे आवश्यक झालेले आहे. कारण त्यांचे आजवरचे आश्रयदाते पुरोगामी पक्षही मुस्लिम व्होटबॅन्केच्या मतांवर विसंबून राहाण्याच्या मनस्थितीत नाहीत. मार्क्सवादी पक्षाने केरळात रामायण सप्ताह साजरे करण्याच्या योजना आखल्या आहेत. तर ममता बंगालच्या खेड्यापाड्यातल्या दुर्लक्षित ब्राह्मणांना गोळा करून गीता वगैरे हिंदू धर्मग्रंथ वाटण्याच्या उद्योगाला लागल्या आहेत. कारण आता प्रत्येकाला हिंदू व्होटबॅन्केची फ़िकीर लागून राहिली आहे. असे सगळेच पुरोगामी पक्ष हिंदूंच्या मागे लागले, तर मुस्लिमांच्या मतांचा बाजारभाव कोसळणार ना? तर अजूनही आपल्या मुस्लिम व्होटबॅन्केचा शेअर तेजीत असल्याचे दाखवायची नामुष्की आलेली आहे. मुस्लिम समाजाला कुठल्या ना कुठल्या मार्गाने ओलिस ठेवूनच बाजारात ती पत मिळवणे शक्य आहे. त्यासाठी मुस्लिम कल्याणाचे कुठलेही काम हे तथाकथित कायदामंडळ करू शकत नाही. मग थेट सामान्य मुस्लिमांच्या व्यक्तीगत जीवनात घुसखोरी करून त्याला आपल्या कृपेचा लाचार बनवणे, हा एकमेव मार्ग आहे. धर्मशास्त्रानुसार न्याय हे त्यातले गाजर आहे. कौटुंबिक वादात यापुर्वीच शरीयत म्हणून चालणार्‍या मध्यस्थी वा न्यायात मौलवी काझींनी न्याय केला असता, तर दाद मागायला मोठ्या संख्येने महिला वा मुस्लिमांना घटनात्मक कोर्टात जावे लागले नसते. गरीबाला सामाजिक व्यवस्थेतच न्याय मिळाला असता. पण खाप वा जात पंचायतीमध्ये जसे शोषण चालते, त्याचाच धार्मिक अवतार म्हणजे शरियत कोर्ट असल्याने तिथली श्रद्धा ढासळली होती. मतांसाठी तिचा उपयोग संपल्यानंतर ती पुर्ण दिवाळखोर झाली. तिचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठीच हे नवे नाटक सुरू झाले आहे. पण पुरोगामी माध्यमांच्या पलिकडे त्याला कोणी किंमत देताना दिसत नाही.

Friday, July 13, 2018

इतिहास नवा घडवू

fire at mantralaya के लिए इमेज परिणाम

मागल्या काळात आपला राखीव प्रांत असलेल्या पश्चीम महाराष्ट्रातलेही गटकोट किल्ले उध्वस्त झाल्यापासून शरद पवार काहीसे अस्वस्थ आहेत. जिजाऊ ब्रिगेड वा संभाजी ब्रिगेड असे ‘नॉन पार्टी असेटस’ निर्माण करूनही नवे काही हाती लागण्यापेक्षा हातातले हक्काचे बुरूज ढासळले. पक्षाची पुरती विल्हेवाट लागली. तेव्हापासून पवार साहेबांनी चिंतनाला आरंभ केला आणि त्यातून नवा इतिहास घडवण्याचा चंग बांधला. त्यासाठी संशोधन निबंध प्रबंध लिहू शकणार्‍या डॉ. जीतेंद्र आव्हाडांना जवळ घेतले. तेव्हा साहेबांना इतिहास थोडाफ़ार कळू लागलेला होता. परिणामी त्याच गोतावळ्यात वावरणार्‍या अजितदादांना इतिहासाचा लळा लागला असेल तर नवल नाही. नेहमी फ़ुले शाहू आंबेडकरांच्या नावाचा जप कशाला, असा प्रश्न विचारणार्‍यांची तोंडे नुसती पगडी तोंडात कोंबून बंद होणार नव्हती. म्हणूनच मग अधिक सहाय्यासाठी इतिहासकार शिरीमंतांना हाताशी धरले गेले. त्यातून साहेबांनी लावलेला पहिला शोध म्हणजे फ़ुले शाहू आंबेडकरांचे कार्य. या संशोधनाच्या निमीत्ताने जीतेंद्र आव्हा्ड स्वत: सांगलीला गेले होते आणि त्यांच्या संशोधनात हिंदूस्तान प्रतिष्ठानच्या काही नतद्रष्टांनी अडथळे आणले. मग साहेबांना थेट मुख्यमंत्री देवेंद्राला साकडे घालावे लागले. अर्थात तीच आपल्या देशाची खुप जुनी परंपरा आहे. ॠषीमुनींच्या होमहवन यज्ञयागामध्ये राक्षस अडथळे आणायचे, तेव्हा त्यांचा बंदोबस्त करण्यासाठी नजिकच्या राजाचे संरक्षण मागितले जात असे. त्याला अनुसरून साहेबांनी देवेंद्राला पत्र लिहून फ़ुले शाहू आंबेडकरांच्या कार्यात अडथळे आणले जात असल्याची गोष्ट नजरेस आणुन दिली होती. आव्हाड हे कार्य करीत असताना अडथळे आले ,असे त्यांनी अगत्याने त्यात नमूद केलेले होते. सहाजिकच साहेब इतिहास नव्याने घडवायला कटीबद्ध झाल्याचा शोध मराठी रयतेला लागला. आता त्यात दिवसेदिवस दादा व आव्हाड भर घालीत असतात.

आरंभी आपले उपमुख्यमंत्रीपद गेल्यामुळे अजितदादांना काम उरले नव्हते. पण गेल्या दोन वर्षात भरपूर पाऊस व घरण बंधार्‍यात पाण्याचा मजबूत साठा झाल्यामुळे तर दादा अगदीच बेकार होऊन गेले. मंत्रीपद गेले तरी धरणे भरण्याचे कौशल्य त्यांनाच अवगत असल्याने दादांना थोडेतरी काम होते. पण पाऊस नीटनेटका झाल्यामुळे तेही काम राहिले नाही. सहाजिकच त्यांनी साहेबांकडे रोजगार हमी अंतर्गत काम मागितले आणि साहेबांनी त्यांना शिरीमंताच्या वाड्यावर पाठवून दिले. शिरीमंतांनी मग दादांची बाराखडी खडखडीत घोकून घेण्याचे काम सुरू केले आणि फ़ फ़ फ़ुल्यातला आणि च च चलेजावचा असे घोकून घेतले. त्यामुळे चलेजाव आंदोलन महात्मा फ़ुले यांनी छेडल्याचा ऐतिहासिक शोध लागून गेला. त्याचाच शोधनिबंध परवा दादांनी जाहिरपणे एका वाहिनीला मुलाखत देताना वाचून टाकला. पण समाजात नेहमी काही नतद्रष्ट लोक असतात. त्यामुळे दादांच्या त्या शोधनिबंधावर पाणी ओतले गेले. जसा धरण भरण्याच्या तंत्रज्ञानाचा विनोद करण्यात आला, तसाच आता चलेजाव चळवळ विषयीचा शोधनिबंध टवाळीचा विषय करण्यात आलेला आहे. पण दादांच्या अशा संशोधनाचा आधार कुठला, असा साधा प्रश्न कोणी विचारला नाही. अलिबागच्या पक्षीय चिंतन शिबीरात साहेबांनी मुळात मालेगाव शोधनिबंध वाचला होता, त्याचाच आधार घेऊन दादांनी आता चलेजावचे मूळ शोधून काढलेले आहे. तेव्हा मालेगाव येथे एका मशिदीत बॉम्बस्फ़ोट होऊन काहीजणांचा मृत्यू झालेला होता. तर मशिदीत मुस्लिम मुले स्फ़ोट कशाला करतील? किंवा फ़क्त मुस्लिमांनाच स्फ़ोट प्रकरणी कशाला अटक होते? असे प्रश्न उपस्थित करून साहेबांनी पोलिस शोधकामाचे बीजभाषण केलेले होते. मग त्यातून साध्वी प्रज्ञासिंग व कर्नल पुरोहित अशांना बिनपुराव्याचे दिर्घकाळ तुरूंगात डांबले गेले होते. तिथून या इतिहास संशोधनाला आरंभ झालेला आहे.

कसल्याही पुराव्याशिवाय किंवा संदर्भाशिवाय साहेब कसलाही शोध लावू शकतात. ठाण्यात जागोजागी उंच भव्य दहीहंड्याला लावणे व त्या तमाशात नामांकित नटनट्या आणुन नाचवणे; म्हणजे फ़ुले शाहू आंबेडकरांचे समाज सुधारणेचे कार्य असल्याचा शोध साहेबांनीच लावलेला नव्हता काय? तसाच त्यांनी मालेगावचा खळबळजनक शोध लावला. तर दादांनी फ़ुल्यांच्या चलेजाव चळवळीचा शोध लावण्यात काय आक्षेपार्ह असू शकते? शिरीमत कोकाटेबुवांना गुरूस्थानी मानले, की पृथ्वीपासून सूर्याची उत्पत्ती झाली वा चंद्राभोवती पृथ्वी प्रदक्षिणा करते, असलेही वैज्ञानिक शोध लागू शकतात. पण अशा भव्यदिव्य शोध संशोधनाची आपल्या माध्यमांना जणू काही किंमत नाही. ते मुर्ख बागेतला आंबा खाऊन मुले होतात असल्या भाकडकथांवर चर्चावाद करीत बसतात. सवड मिळाली तर अग्रलेखही लिहीतात. पण कोणी दादांना आमंत्रित करून अशा ऐतिहासिक संशोधनासाठी अधिक सविस्तर काही विचारत नाही. अफ़जल खान आपल्या राज्याच्या सीमा राखायला व वाढवायला आलेला होता. त्याचा हिंदू धर्माशी कुठलाही संघर्ष नव्हता, असले मौलिक संशोधन आजवर कुणा नावाजलेल्या इतिहासकाराला सांगता आलेले आहे काय? आयुष्यभर दरिद्री जीर्ण कागदपत्रे चाळत बसलेल्यांना असे ताजेकोरे ऐतिहासिक दस्तावेज कळायचे तरी कसे? त्यासाठी पवारांसारखी ‘प्रतिमा आणि प्रतिभा’ आवश्यक असते. त्यांचा सहवास लाभला, तर गीताही तोंडपाठ असू शकते. घोकंपट्टी करायची कुठे आज गरज उरली आहे? आपल्या डेटाकार्डमध्ये डाऊनलोड केले, म्हणजे झाले तोंडपाठ. आव्हाड गीता आपल्याला तोंडपाठ असल्याचे सांगत होते, म्हणजे त्यांनी ती आपल्या स्मार्ट फ़ोनमध्ये डाऊनलोड केलेली असणार. पण आजच्या पत्रकार संपादकांना त्याचे आकलन कसे व्हावे? ते मुर्ख तिथल्या तिथे गीतेचा श्लोक म्हणायला सांगू लागले.

आव्हाड काय किंवा अजितदादा काय; ते इतिहासाचे पठ्ठे आहेत. कालपरवा नागपूरला विधानसभेच्या पावसाळी अधिवेशनात पावसाने थैमान घातले आणि विधान भवनातही पाणी शिरले. तर दादांना आपल्या काळातील सुखरूप भरणारी विधानसभा आठवली ना? याला इतिहासाची जाण म्हणतात. पण त्याच दादांच्या कारकिर्दीत सहा वर्षापुर्वी मंत्रालयच बघता बघता धडधडा पेटणार्‍या आगडोंबाच्या भक्ष्यस्थानी पडलेले होते. त्याचे कुणाला स्मरण झाले काय? दादांना वा आव्हाडांना मंत्रालयाची आग आठवणार कशाला? पण त्यांच्या विरोधकांनाही आठवली नाही. विधानसभेचे अधिवेशन भरवण्यापुर्वी त्याची पुर्ण सज्जता असायला हवी आणि आपत्ती नियोजनही असायला हवे, असे दादांनी ठणकावून सांगितले होते. पण सज्जता म्हणजे काय, असे त्यांना कोणी विचारलेच नाही. अन्यथा दादांनी तात्काळ मंत्रालयातल्या आगीच्या वेळचे आपत्ती नियोजन तोंडावर फ़ेकले असते. मंत्रालय धडधडा पेटलेले होते, तेव्हा अग्निशमन दलाच्या गाड्य़ा पोहोचल्या, तर त्यांना मंत्रालयाच्या पटांगणातशी पाऊल टाकता येणार नाही, इतकी जबरदस्त सज्जता बाबा-दादांच्या प्रशासनाने राखलेली होती. आग भडकलेली असताना अर्धापाऊण तास मंत्रालयाच्या पटांगणातल्या उभ्या केलेल्या अनधिकृत गाड्या हलवण्यात खर्ची पडलेला होता. तितक्यात आणखी एक मजला आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडला. याला म्हणतात, आपत्ती व्यवस्थापन. दादांकडून देवेंद्रांनी त्याचे धडे गिरवले पाहिजेत. फ़ुल्यांनी चलेजाव सुरू केल्याचा शोध घेण्यापेक्षा मंत्रालयात आग कोणी लावली व परसरवली, त्याचे स्मरण करायला हवे. यासाठीच दादा, आव्हाड वा साहेब महान असतात. ते कायम इतिहास घडवत असतात. जुना इतिहास मोडीत काढून नवा इतिहास घडवताना सातत्याने रिडेव्हलपमेंट चालू असते ना? तशी साहेब आता लोकशाही सुद्धा रिडेव्हलपमेन्ट योजनेत घालायला सज्ज झालेले आहेत.

https://www.loksatta.com/maharashtra-news/watch-video-ncp-leader-ajit-pawar-says-mahatma-phule-launches-quit-india-movement-1712751/

Thursday, July 12, 2018

मुस्लिमांनाच हिंदूराष्ट्र हवे

संबंधित इमेज

दुष्काळात तेरावा, अशी एक मराठी उक्ती आहे आणि दुर्दैवाने कॉग्रेस पक्षाचे तीनतेरा झालेले असताना असे तेरावे, चौदावे एकामागून एक येतच असतात. दिग्विजय सिंग यांना जरा कुठे आवरले, तर मणिशंकर अय्यर थोबाड उघडतात. त्याला पक्षातून बाजूला केले तर शशी थरूर बोलू लागतात. एकूण अशा नेत्यांनी कॉग्रेसला पुरती बुडवून टाकण्याचा असा संकल्प केलेला आहे, की ब्रह्मदेवाचा बापही साक्षात अवतरला, तरी दुर्दशेतून कॉग्रेसला सावरणे अशक्य आहे. कॉग्रेसपाशी एकही नामवंत नेता आज असा उरलेला नाही, की जो आपल्या बळावर पक्षाची विस्कटलेली घडी सावरेल आणि संघटनेला संजीवनी देऊ शकेल. निसर्गात झाडावर पोसली जाणारी बांडगुळे जशी त्याच झाडाचा जीवनरस शोषून त्याला मारून टाकत असतात, तशा एकाहून एक नमूनेदार नेत्यांचा पक्षात मोठा भरणा आहे. शशी थरूर त्यापैकीच एक आहेत. सध्या त्यांना आपल्यावरच्या पत्नी मृत्यूच्या खटल्याने इतके भंडावून सोडले आहे, की त्याची चर्चा होऊ नये म्हणून थरूरना सतत कुठल्याही तरी वायफ़ळ वादामध्ये गुंतायचे कष्ट घ्यावे लागत असतात. अन्यथा तितका बेताल बडबडणारा हा माणूस नाही. पण माध्यमातून सुनंदा पुष्कर मृत्यू विषयात जामिन मिळालेला आरोपी असली चर्चा होऊ नये, म्हणून थरूर भलत्याच खुळचट विधानांचा आडोसा सतत घेऊ लागले आहेत. अन्यथा त्यांनी भारताचा हिंदू पाकिस्तान होईल, असली बाष्कळ भाषा केली नसती. पुन्हा म्हणजे २०१९ सालात भाजपाला बहूमत व सत्ता मिळाली, तर भारताचा हिंदू पाकिस्तान होईल असे त्यांनी म्हटलेले आहे. त्याचा अर्थ त्यांना तरी कळला आहे काय? त्यांच्या शब्दाचा जसाच्या तसा अर्थ घ्यायचा, तर आजवरचा भारत हा कॉग्रेसी पाकिस्तान होता की पुरोगामी हिंदूस्तान होता, असा प्रश्न पडतो. मग त्या कॉग्रेसी पाकिस्तानचा आशय समजून घेणे भाग पडते.

हिंदू पाकिस्तान म्हणजे हिंदूधर्मियांचे वर्चस्वाचा किंवा हिंदू धर्मांधतेचे राज्य असलेला पाकिस्तान, असेच थरूर यांना म्हणायचे आहे. पण असले विधान करण्यापुर्वी त्यांनी हिंदूंच्या धर्मांधतेचे राज्य जगाच्या पाठीवर कधी व कोठे अस्तित्वात होते, त्याचा तरी दाखला द्यायला नको काय? उदाहरणार्थ अलिकडल्या काळात हिंदू राष्ट्र म्हणून ज्याचा जगात उल्लेख व्हायचा, असा एकमेव देश नेपाळ होता. आता तिथलीही राज्यघटना बदलून गेली आहे आणि राजेशाही जाऊन आलेल्या लोकशाहीने तिथे धर्मनिरपेक्ष घटना आणलेली आहे. पण त्या धर्मनिरपेक्ष राज्यघटनेला घाबरलेला पहिला समाज घटक कोणता याची तरी माहिती थरूर वा तत्सम दिवट्या पुरोगाम्यांना आहे काय? मध्यंतरी नेपाळमध्ये नव्याने राज्यघटना बनवण्याचा प्रयोग झाला आणि त्याच्या विरोधात व बाजूने बरेच आवाज उठत होते. त्यात हिंदूधर्माला प्राधान्य देणारीच घटना असावी असा आग्रह काही गटांनी धरला आणि त्यात हिंदूंचाच भरणा होता, यात शंका नाही. पण नेपाळला धर्मनिरपेक्षतेतून बाजूला ठेऊन पुन्हा हिंदू राष्ट्र करावे, अशी मागणी करणारा एक भिन्न धर्मीय समाजघटक होता. त्या घटकाचे नाव मुस्लिम असे आहे. नेपाळमध्ये सेक्युलर घटना नको, कारण त्यापासून इस्लामला धोका असल्याचा दावा करीत, हे मुस्लिम गट व त्यांच्या संघटना रस्त्यावर आलेल्या होत्या. पण तिथे इस्लामी धर्माचे राज्य व्हावे, अशीही त्यांची मागणी नव्हती. तर मुस्लिमांना सुखरूप आपला धर्म पाळता यावा म्हणून पुन्हा हिंदू राष्ट्र व्हावे, अशीच काहीशी चमत्कारीक मागणी होती. पण असल्या बारीकसारीक गोष्टी लक्षात घ्यायला थरूर वा अन्य पुरोगाम्यांना वेळ कुठे असतो? त्यांना आपल्या पढतमुर्ख पांड्डित्याचे प्रदर्शन मांडण्यातून सवडच कुठे असते? त्यामुळे असली मुक्ताफ़ळे उधळण्यातच त्यांचे आयुष्य खर्ची पडत असते आणि त्यात कॉग्रेस पक्षाचा बळी जात असतो.

या नेपाळी मुस्लिमांना सेक्युलर घटना वा देशापेक्षाही ‘हिंदूराष्ट्र’ सुरक्षित कशाला वाटत होते? त्याचाही खुलासा एक मुस्लिम महिला नेत्या अनारकली मिया यांनी केला होता. तो असा, की सेक्युलर घटना म्हणजे ख्रिश्चन मिशनर्‍यांना खुलेआम धर्मांतराला आमंत्रण आहे आणि त्यापासून अल्पसंख्य मुस्लिम समाजाला धोका आहे. म्हणून हिंदूराष्ट्र बरे, कारण हिंदू धर्मांतराचा अट्टाहास करून मुस्लिमांचे हाल करीत नाहीत. अशा बातम्या आपल्या भारतीय माध्यमात शोधाव्या लागतात. त्या असतात खळबळजनक. पण त्या छापल्या जात नाहीत. कारण त्या हिंदूधर्मियांच्या निरपेक्षतेचे पुरावे असतात आणि ‘हिंदूराष्ट्र’ नावाच्या संकल्पनेला बळ देणार्‍या असतात. मग त्या दडपण्याला विचारस्वातंत्र्य मानले जाते आणि अविष्कार स्वातंत्र्याचा जयघोष करता येत असतो. ही घटना ३ वर्षे जुनी आहे. पण किती मराठी, हिंदी वा इंग्रजी वर्तमानपत्रे वा वाहिन्यांवर झळकलेली आहे? ठिपूस आढळणार नाही. पण त्याच वेळी हिंदूराष्ट्र म्हणजे कशी धर्मांधता आहे, त्याचे दाखले देण्यासाठी गोळवलकर किंवा सावरकर यांच्या जुन्या लेखन पुस्तकांची भिंगातून तपासणी केली जाते. शिळ्या कढीला ऊत आणला जातो. पण नेपाळमधल्या ताज्या घटनांना दडपून टाकले जाते. ही आजची पत्रकारिता व बुद्धीवाद झालेला आहे. दिल्लीच्या जामा मशिदीचे शाही इमाम बुखारी यांनीही काही वर्षापुर्वी हिंदूंच्या धार्मिक सौहार्दतेची ग्वाही देताना म्हटलेले होते, की भारत धर्मनिरपेक्ष देश राहू शकला, यामागे कुणा पुरोगामी पक्ष वा नेत्यांचे कर्तॄत्व अजिबात नाही. बहूसंख्य हिंदू समाजाच्या मानसिकतेचा तो परिणाम आहे. पण थरूर वा तत्सम दिवट्यांना अशा गोष्टी समजू शकत नाहीत, की कळतही नाहीत. पुस्तकी पोपटपंची करणार्‍यांचा वास्तविकतेशी कुठे संबंध असतो? त्यामुळे असे लोक नेहमी कॉग्रेसी पाकिस्तानात रममाण झालेले असतात.

हिंदू दहशतवाद नावाच्या पाखंडाने कॉग्रेसला मागल्या निवडणूकीत पुरते जमिनदोस्त करून टाकलेले आहे. आता जे काही बळ उरले आहे, ते संपवण्यासाठी थरूरसारखे लढवय्ये कामाला लागलेले आहेत. त्यातून मग बहूसंख्य हिंदू मतदारापैकी अजून जे कोणी सहानुभूतीदार शिल्लक असतील, त्यांना कॉग्रेसपासून पळवून लावण्याची नवी योजना आखलेली आहे. तिला ‘हिंदू पाकिस्तान’ असे त्यांनी नाव दिलेले आहे. त्यातून एक गोष्ट ते मान्य करतात, की पाकिस्तान धर्मांध देश आहे आणि भारताला असल्या मनस्थितीचा धोका आहे. पण ती मानसिकता स्वातंत्र्यपुर्व काळापासून होती आणि त्यामुळेच देशाची फ़ाळणी झाली. उरलेल्या भारतातील बहुसंख्य हिंदूंनी कधी मुस्लिमांना परके वागवले नाही, की भेदभाव केला नाही. बहूसंख्य हिंदू असतात तिथेच सेक्युलर विचार तग धरू शकतो आणि ते प्रमाण बिघडले, की काश्मिरचाही पाक होऊन जातो. ज्या कॉग्रेसी धोरणे व मनोवृत्तीचे थरूर गुणगान करीत असतात, त्यांनी काश्मिरला भारतात राहूनही पाकिस्तान करून टाकलेले आहे. त्याला विकृत सेक्युलर राजकारण जबाबदार आहे. जर फ़ाळणीनंतर उर्वरीत भारताचा ‘हिंदू’स्तान झाला असता, तर काश्मिरही कॉग्रेसी पाकिस्तान झाला नसता. किंवा तसल्या वृत्ती पुन्हा भारतातही डोके वर काढू शकल्या नसत्या. मुळातच कॉग्रेसी पाकिस्तानचा अनुभव घेऊन पिडलेल्या हिंदू-मुस्लिमांनी भारत सेक्युलर राखण्यासाठीच भाजपाला मोठ्या संख्येने निवडून दिलेले आहे आणि त्याचा खराखुरा पाकिस्तान होण्यापासून वाचवले आहे. पुन्हा इथे कॉग्रेस वा तिच्या नेतृत्वाखाली सेक्यु्लर विचारांची सत्ता आली, तर भारताचाच धर्मांध जिहादी पाकिस्तान होऊन जाईल, अशी लोकांना भिती वाटते. म्हणून भारतीयांना नेपाळी मुस्लिमांप्रमाणे भारत हे ‘हिंदूराष्ट्र’ व्हावे असेही वाटते. आज दिसते ती मोदी-भाजपाची लोकप्रियता नसून थरूर-राहुल देशाचा पाकिस्तान करून टाकतील, याचा भयगंड मोदीलाट निर्माण करीत असतो.

https://www.youtube.com/watch?v=Wei-n2EvUQA
http://insistpost.com/9525/why-is-christianity-thriving-in-nepal/
http://zeenews.india.com/news/south-asia/muslims-in-nepal-demand-a-hindu-state_1646037.html
https://www.youtube.com/watch?v=WYVlCvudVFw
https://www.thenewsminute.com/article/muslims-nepal-ask-hindu-nation-say-no-secularism-33079

Wednesday, July 11, 2018

अपप्रचाराचे नवे मॉडेल

thackeray के लिए इमेज परिणाम

१९९० पुर्वीची एक घटना आठवली. तेव्हा आजच्यासारख्या वाहिन्यांचे पेव फ़ुटलेले नव्हते, की खाजगी वृत्तवाहिन्याही नव्हत्या आणि सामान्य लोकांना रोजच्या सकाळ संध्याकाळी प्रसिद्ध होणार्‍या वर्तमानपत्राच्या बातम्यांवर अवलंबून राहावे लागत होते. अशा काळात आजच्या संभाजी भिडे गुरूजींसारखा एक वाद खुप उफ़ाळला होता. सांगली येथे भाषण करताना शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना ब्रिटीशांचे हस्तक असल्याचा आरोप केल्याची ती बातमी होती. मुळात ही बातमी ‘लोकसत्तेत’ आलेली होती. नंतर इतर वृत्तपत्रांनी उचलून धुमाकुळ घातला होता. मग काय तात्काळ निषेधाच्या गर्जना सुरू झाल्या, आरोपांच्या फ़ैरी झडल्या आणि प्रत्येक राजकीय पक्षाने आपापली भडास काढून घेतली होती. अनेक वृत्तपत्रांनी संपादकीय खरडून आपलीही मळमळ ओकून घेतलेली होती. बाळासाहेबांनी ठामपणे अशा उद्गार वा आरोपांचा साफ़ इन्कार केलेला होता. पण ऐकून कोण घेतो. अखेरीस नामदेव ढसाळ व रामदास आठवले मातोश्रीवर गेले आणि त्यांना साहेबांनी आपल्या भाषणाची संपुर्ण ध्वनीमुद्रित टेप ऐकवली होती. त्यांनीही बाहेर येऊन साहेब तसे काही बोलले नसल्याचा निर्वाळा दिलेला होता. पण सत्य कोणाला हवे असते? प्रत्येकाला आपल्या मनातल्या अढी व मत्सराला वाट करून देण्याची सोय व संधी तर हवी असते. मग त्यात बाबासाहेब वा अन्य कुठल्या विभूतीची पायमल्ली झाली तर कुठे बिघडते? अखेरीस सांगलीचे महाराष्ट्र टाईम्सचे वार्ताहर रविंद्र दफ़्तरदार यांनी सविस्तर बातमीपत्र लिहून खुलासा केला, की बाळासाहेब तसे बोलालेले नाहीत आणि आपण व्यक्तीश: तिथे सभेला बातमीदार म्हणून उपस्थित होतो. आठवडाभरात त्यावर पडदा पडला आणि विषय संपला. आताही भिडे गुरूजीं विरोधातला तमाशा त्यापेक्षा तसूभर वेगळा नाही की त्यातला हेतूही वेगळा नाही.

बाळासाहेबांच्या सांगलीतल्या त्या विधानावर कल्लोळ माजला आणि शांत झाला. कारण आजच्या भाषेत ती फ़ेक न्युज होती. पुढल्या काळात तशा बातम्या व त्यावरून गदारोळ माजवण्याची कला विकसित होत गेली. अगदी अलिकडले त्याचे आणखी एक स्वरूप म्हणजे न्या. लोया मृत्यू प्रकरण सांगता येईल. खरेतर अशा बातमीसाठी शिवसेनाप्रमुखांनी लोकसत्ता वा तशी बातमी देणार्‍या बातमीदारावर कायदेशीर कारवाईची मागणी करायला हवी होती. जशी ‘द वायर’ नावाच्या पोर्टलवर अमित शहांच्या सुपुत्राने केस दाखल केली आहे. पण बाळासाहेब तात्कालीन संपादक बुद्धीमंतांपेक्षा कमालीचे ‘सहिष्णू’ व संयमी होते. म्हणून त्यांनी त्याचा पाठपुरावा केला नाही आणि तो विषय तिथेच संपला. पण पुढल्या काळात तो एक संसर्गजन्य पत्रकारी आजार होऊन गेला. त्याचेच भयंकर रूप आज आपण वाहिन्यांच्या व सोशल माध्यमातून अनुभवत असतो. यातला मुद्दा असा होता, की सांगलीच्या त्या सभेत शिवसेनाप्रमुख असे काही आंबेडकरांविषयी बोलले नसतील, तर त्याची बातमी कशी होऊ शकली? ती लिहीणारा स्थानिक वार्ताहर वा ती बातमी तशीच बेछूटपणे छापणारा इथला संपादक, यांच्या मनात बाबासाहेबांची अवहेलना करण्याचा पक्का हेतू होता. त्यात सांगली येथील बाळासाहेबांचे भाषण हे निमीत्त होते. त्यांनी विभूतीची अवहेलना केलेली नसेल, तरी बातमी लिहीणारा व छापणारा यांनी तर नक्कॊच बाबासाहेबांची विटंबना केली होती. मग त्यावर कारवाई कशाला झाली नाही? बाबासाहेबांच्या थोरवीसाठी गळा काढून बातम्या व अग्रलेख रंगवणार्‍यांना कशाशी कर्तव्य होते? बाबासाहेबांच्या महत्तेशी की शिवसेनाप्रमुखांना गोत्यात टाकण्याशी? कारण भाषणातून नसेल तरी बातमीतून बाबासाहेबांची विटंबना झालेली होती आणि त्याची कोणाला फ़िकीर नव्हती. त्यामध्ये बाबासाहेब हे निमीत्त होते आणि लक्ष्य बाळासाहेब होते.

ह्याला अजेंडा म्ह्णतात. कुठल्याही विभूती वा महात्म्याची विटंबना याच्याशी अशा अजेंडा राबवणार्‍यांना काडीमात्र कर्तव्य नसते. पण तसे निमीत्त मिळाले तर समाज व त्यातील विविध घटकांना एकमेकांच्या विरोधात झुंजवण्याचा हा अजेंडा असतो. म्हणून शिवसेनेला व बाळासाहेबांना त्या निमीत्ताने झोडपून घेण्यात आले. शिवसैनिक व भीमसैनिकांमध्ये चुड लवण्यात आली. पण त्यात तथ्य नसल्याचे सिद्ध झाल्यावर विषय गुंडाळण्यात आला. याचा साधासरळ अर्थ असा होता, की बाळासाहेबांनी तसे विधान केले असेल वा भाषणत बोलले असतील, तरच आंबेडकरांची अवहेलना होते. इतर कोणी तसे काही बोलले वा लिहीले असेल तर त्याला तेच शब्द माफ़ असतात. किंबहूना हाच पुरोगामी पत्रकरितेचा नमूना असतो. त्यातून समाजाच्या विविध घटकांमध्ये वैमनस्य निर्माण करणे, अशा जागा शोधणे व किंचीत कुठे ठिणगी सापडली तर त्याचा आगडोंव निर्माण करण्याचे प्रयत्न सुरू होत असतात. यासाठी थोरामोठ्यांच्या किंवा धर्माच्या भावनांची जपणूक करण्याचे नाटक रंगवले जाते. प्रत्यक्षात हेतू आग अधिक भडकावण्याचा असतो. आताही वारीच्या निमीत्ताने आपल्या संघटनेचे धारकरी तरूण व वारकरी संप्रदायाचे भाविक यांची गळाभेट करण्याच्या हेतूने संभाजी भिडे गुरूजींनी जे काही भाषण केले. त्यातून असाच आगडोंब पेटवण्याचा प्रयास झालेला आहे. त्यात ज्ञानेश्वर माऊली वा तुकोबा महाराज यांच्यापेक्षा मनु नामे ॠषी महान असल्याचे विधान पकडून कल्लोळ माजवण्याचा पद्धतशीर प्रयास झाला. पण असेच आठनऊ वर्षापुर्वी संभाजी ब्रिगेडच्या लोकांनी ज्ञानोबापेक्षा तुकोबा महान म्हणत जे उद्योग केले, तेव्हा कोणी चर्चा रंगवल्या होत्या काय? वारीमध्ये ब्रिगेडचे काय काम, असले प्रश्न विचारले होते काय? त्याचा उपयोग नव्हता. कारण ब्रिगेडला खरोखरच आग लावायची होती आणि चर्चा रंगवल्या तर आगाडोंब विझवला जाण्याची शक्यता होती ना?

अशा रितीने मोठ्या तात्विक चर्चा रंगवण्याचे नाटक हे मुळात आगी लावण्याचे उद्योग होऊन बसलेले आहेत. त्यासाठी मग कधी ज्ञानोबा तुकोबांची मनु सोबत तुलना गैरलागू ठरवण्याचे प्रयास होतात. मध्यंतरी तेच भिडे गुरूजी मनुस्मृती ही जगातली पहिली राज्यघटना असल्याचे म्हणाले, त्यालाही चुड लावण्याचा उद्योग झाला होता. गंमत अशी की गुरूजींच्या विधानाला जो आशय आहे, तोच तसाच्या तसा शरद पवार यांच्या पाच महिन्यापुर्वीच्या औरंगाबाद येथील भाषणाचा आशय आहे. कुराण हा इश्वर अल्लाचा शब्द असून त्यात कोणी तिहेरी तलाक बंदीच्या निमीत्ताने हस्तक्षेप करू शकत नाही, असे पवारांचे उद्गार होते. त्याचा अर्थ काय होतो? देशाची राज्यघटना, त्यानुसार स्थापन झालेली संसद वा न्यायपालिका यांच्यापेक्षा कुराण दोन पावले पुढे आहे. असाच अर्थ निघत नाही काय? मग त्यासाठी आजच्या रडवेल्या बुद्धीमंतांनी दोन अश्रू ढाळले होते काय? पवारांना जाब विचारला होता काय? कुराण व राज्यघटना यांची तुलना कशी करता, म्हणून प्रश्न विचारले होते काय? कशा विचारतील? पुरोगामी शरीयत मानणार्‍यांना खरी शरीयत म्हणजेच आपली सेक्युलर विचारांची घटना वाटत असेल, तर पवारांना जाब कोण विचारणार? सवाल ज्ञानोबा, तुकोबा, राज्यघटना वा आंबेडकरांच्या थोरवी वा अपमानाचा नसतोच. असा अपमान कोणी केला त्याला महत्व असते. ती व्यक्ती लक्ष्य असते. तेव्हा बाळासाहेब अशा पुरोगामी पत्रकारीतेचे लक्ष्य होते. पश्चीम महाराष्ट्रातून शरद पवार व कॉग्रेसचा पाया उखडला गेल्यापासून संभाजी भिडे हे पुरोगामी संपादक पत्रकारांचे टारगेट झालेले आहे. त्यामुळे वारीत धारकरी कशाला? त्याचे भगवे फ़ेटे कशाला? मनुशी कोणाची तुलना कशाला, असले सवाल अगत्याने पुढे आणले जात आहेत. त्यावर अखंड रण माजवले जात असते. पुर्वी अपप्रचारी जाहिरातींचे मॉडेल बाळासाहेब होते आणि आज अशा अपप्रचाराचे मॉडेल भिडेगुरूजी झालेले आहेत.